In een vorige bijdrage hadden we het over de eigenlijke tentoonstelling. Die is al een tijdje afgelopen. Ondertussen hebben we de lijvige catalogus doorgenomen.

Even vermelden dat het een heel verzorgde uitgave is die zeker zijn 30 Euro waard is. Ook het fotoateriaal is eerste klas. Een team van specialisten zorgde voor de historische achtergrond en het kader van de tentoonstelling. Het redactieteam van de catalogus slaagde erin om van de zeven bijdragen een coherent geheel te maken.

De catalogus start met het ontstaan en de geschiedenis van het manuscript en hoe het uiteindelijk belandde in de Koninklijke Bibliotheek in Den Haag. Vervolgens komt de stadsgeschiedenis van Brugge rond 1400 uitgebreid aan bod en vooral de cultureel-maatschappelijke context waarin het manuscript  is ontstaan. Nadien is het de beurt aan de muziek uit dezelfde periode, de liefde in en de artistieke context van het Gruuthusehandschrift. De catalogus eindigt met een uitvoerige bijdrage over vroomheid en devotie in het 15de eeuwse Brugge.

De eerste drie thema’s en ook het laatste vonden we bijzonder goed en in de diepte uitgewerkt. De bijdragen over muziek en de artistieke context konden ons minder bekoren. Het thema muziek is te technisch en richt zich tot lezers die muzikaal gevormd zijn en iets afweten van middeleeuwse muziek en haar notatie. In het item over de artistieke context, wijdt de auteur uit over het middeleeuws begrip conste. Het bevat een interessante tekst over de rol en de betekenis van abt Lubertus Hautsclilt van de Eeckhoutabdij. Voor de rest vonden we die bijdrage nogal warrig en oppervlakkig.

Het lag duidelijk in de bedoeling van alle medewerkers om de diversiteit en de tijkdom van het handschrift aan te tonen alsook de verschillende literaire genres die erin voorkomen. Ze stellen ook duidelijk dat er geen tegenspraak was tussen religieuze en profane geschriften, ook niet wat betreft de poëzie. Vandaar de titel Liefde en Devotie. Zo staat het handschrift model voor de veelzijdigheid van de Brugse samenleving in de late middeleeuwen, met op de achtergrond de integratie van het zelfstandig Vlaanderen in het groter Bourgondische geheel. Dat die samenleving op de eerste plaats  gestoeld was op religiositeit en godsdienstige praxis (broederschappen, bedevaarten, …), is duidelijk.

In onze vorige bijdrage stelden we dat de mogelijkheden van een handschrift als centraal thema van een tentoonstelling uiterst beperkt zijn. Een manuscript kan men maar op één plaats openleggen en het blijft ook achter glas. Er in bladeren is totaal uitgesloten en het handschrift uit elkaar halen is zeker geen optie. Aan deze beperking probeerden de inrichters een mauw te passen door ernaast andere handschriften te exposeren of kunstwerken, objecten, enz. die relevant zijn voor het handschrift of voor het dagelijks leven van die tijd. Over de keuze ervan kan men uiteraard een verschillende mening toegedaan zijn. Soms hebben we de indruk dat bepaalde objecten werden “bijgesleurd” en dat er ook te veel gelijkaardige waren (bv. de insignes). En vermits ze geëxposeerd werden, staan ze natuurlijk vermeld en beschreven in de catalogus die hierdoor op sommige plaatsen wat overladen is.

Dat op de meeste bladzijden van de catalogus een folio uit het handschrift in miniatuur is weergegeven, oogt goed. Ook de enkele folio’s in facsimilé afgedrukt, o.a. de tekst van het Egidiuslied, zijn representatief en deskundig gekozen. In de marge vinden we telkens een beperkt lexicon van Middelnederlandse woorden of termen uit de tekst. Voor de doorsnee lezer is deze summiere woordverklaring echter totaal onvoldoende om de tekst in zijn geheel te begrijpen en we hadden liever een vertaling in modern Nederlands gekregen.

De beschrijvende teksten bij de tentoongestelde voorwerpen en kunstwerken zijn, op enkele uitzonderingen na, duidelijk en ad rem. De herkomst, de plaats van bewaring en een summiere bibliografische verwijzing zijn consequent en in voldoende mate aanwezig.

We missen wel een Index van persoonsnamen. Het langwerpig formaat van de catalogus is eerder onhandig bij het lezen maar was waarschijnlijk aangewezen om de afbeeldingen duidelijk te kunnen weergeven.

Dit manuscript werd rond 1400 in Brugge samengesteld en Egidius waer bestu bleven is wellicht het bekendste gedicht eruit. De naam Gruuthusehandschrift verwijst naar Lodewijk van Gruuthuse (ca. 1422-1492), een edelman die raadgever van de Bourgondische hertogen was. Hij woonde in het huidig museumgebouw waar hij een omvangrijke bibliotheek bezat. Een binnenraam van de bidkapel van Gruuthuse geeft uit op het koor van de Onze-Lieve-Vrouwekerk zodat de bewoners van in hun woning de kerkelijke diensten konden bijwonen.

Lodewijk van Gruuthuse

Het Gruuthusehandschrift bleef bijna vijfhonderd jaar verborgen in een privébibliotheek uit het Brugse en werd midden de 19de eeuw voor het eerst uitgegeven. In 2007 werd het aangekocht door de Koninklijke Bibliotheek van Nederland zodat het nu voor iedereen toegankelijk is in Den Haag. Spijtig genoeg verliet het manuscript de streek waar het was ontstaan!

De hele tentoonstelling is opgebouwd rond het Gruuthusehandschrift dat uiteraard het centrale thema uitmaakt. Maar ook het leven en de maatschappij van rond 1400, toen het handschrift in Brugge het levenslicht zag, krijgen uitgebreid de aandacht. Bijkomende geëxposeerde voorwerpen bestaan uit kapitelen afkomstig van het Brugse stadhuis, schilderijen en plattegronden, beeldhouwwerk, juwelen, gebruiksvoorwerpen, enz. die het dagelijks leven van toen illustreren en een licht werpen op de poëzie en de liederen uit het handschrift.

Gruuthusemuseum

De tentoonstelling beslaat een achttal ruimtes van het vroeger paleis. De gedempte verlichting creëert niet alleen sfeer maar is ook nodig om deze kostbare handschriften terdege te bewaren. Projectie illustreert bepaalde specifieke thema’s of delen uit het handschrift. De muzieknotitie is van de hand van kaligraaf en Amerikaanse Bruggeling Brody Neuenschwander die we trouwens op het einde van de tentoonstelling aan het werk zien in een videomontage.

Spijtig dat alle tentoonstellingszalen zich niet bevinden op hetzelfde niveau. Dat is nu eenmaal de tol die we moeten betalen voor de charme en de couleur locale van een oude herenwoning die een museumfunctie kreeg. Dit heeft gevolgen voor de accommodatie die minder aangepast is dan in moderne musea. De draaitrappen zijn ongeschikt voor oudere bezoekers en mensen met fysieke beperking, we mogen zelfs zeggen dat ze rechtuit gevaarlijk zijn. Ik hield de adem in toen ik een bejaarde man met kruk in de hand langs een draaitrap naar beneden zag strompelen. Een lift is immers niet voorhanden. Aan de ingang waar lockers beschikbaar zijn, ontbreekt een sanitaire ruimte. Tijdens de rondgang vindt men een tweetal “noodtoiletten” die gemeenschappelijk zijn voor heren en dames.

De organisatoren gaan ervan uit dat de bezoeker het uitgestippeld circuit en de stroom volgt. Ervan afwijken of op zijn stappen terugkeren – want de trappen zijn vooral moeilijk en gevaarlijk aan het einde van de rondgang, wat aan de balie trouwens ook niet wordt gemeld – is niet evident. De stad Brugge moet zeker dringend werken aan de accommodatie en aan toegankelijkheid. Gruuthuse is een waardevol historisch gebouw maar in de huidige staat ondermaats en ongeschikt voor dergelijke tentoonstelling.

De bedoeling was duidelijk de tentoonstelling te laten plaats vinden in het gebouw waar het handschrift deel uitmaakte van de privébibliotheek van de vroegere eigenaars. Wegens de toeloop en vooral omwille van de veiligheid was het echter beter geweest dit evenement te organiseren in een meer aangepaste en veiliger locatie.

Bij dergelijke tentoonstelling is het frustrerend dat de handschriften maar een beperkte inkijk mogelijk maken: ze liggen achter glas, zijn goed beschermd en liggen open op een specifieke en betekenisvolle tekst of miniatuur. De rest kan de bezoeker natuurlijk niet doorbladen. Feitelijk heeft men maar één of twee folio’s van het geheel gezien.

Toch even vermelden dat de bezoeker aan de ingang een verzorgd en overzichtelijk  brochuurtje krijgt als leidraad voor het bezoek, met telkens verwijzing naar de audiogids die aan de balie  beschikbaar is. De voorwerpen zijn systematisch gedateerd en worden in het kort omgeschreven en geduid.

De gewone toegangsprijs bedraagt € 8.

Onder dezelfde titel als de tentoonstelling werd een rijk geïllustreerde catalogus van zo’n 300 blz uitgegeven. Praktisch alle tentoongestelde voorwerpen en manuscripten komen erin voor en worden uitgebreid beschreven. Ook het dagelijks leven in Brugge ten tijde van Lodewijk van Gruuthuse komt aan bod. De prijs bedraagt nog geen € 30. Zeker de aankoop waard, ook als naslagwerk over de stad Brugge in de late middeleeuwen.

Wie de tentoonstelling heeft gemist, kan zeker het geheel terugvinden in deze catalogus. De foto’s van de handschriften zijn zelfs duidelijker en gemakkelijker te bekijken dan de tentoongestelde originelen waarvan de kleuren en de teksten niet altijd tot hun recht komen door de gedempte belichting en de weerkaatsing van de spots.