Dertig jaar uit het rijke leven van een plattelandspensionaat
Kostschool en Landbouwhuishoudschool van Kortemark 1926 – 1956

Het Margareta-Maria-Instituut van Kortemark bestaat 175 jaar en dat wordt gevierd met tal van activiteiten het hele schooljaar 2013-14. Het is niet de eerste keer dat deze West-Vlaamse secundaire school haar jubileum viert. Ze feestte al in 1888, 1938 en 1988.

In 1988 publiceerde leraar Bernard Deneckere een gelegenheidsboek onder de titel 150 jaar Margereta-Maria-Instituut Kortemark 1824 – 1838 – 1988. In het jaar 1824 werd de kloostergemeenschap van de Zusters van de H. Vincentius van Kortemark gesticht. Kort daarop in 1838 openden de zusters een kostschool. Later stichtten ze bijhuizen in Haringe, Koksijde, Westende, Zandvoorde, Bredene, Uitkerke, Duinbergen en Westkapelle. Na de Eerste Wereldoorlog telde de congregatie 163 zusters en stond daarmee op de negende plaats van de vrouwelijke congregaties van het bisdom Brugge.

In 2013 jubileert onze school opnieuw. Opnieuw wordt weer een boek voorgesteld. Zeven jaar geleden begon voormalig directeur John Aspeslagh met de ordening en digitalisering van het schoolarchief tot rond 1958. Uit dit werk resulteert een publicatie die in oktober 2013 verschijnt als een lijvig boek.

Het boek telt meer dan 400 bladzijden en zo’n 370 afbeeldingen
en is op glanzend papier onder een verharde kaft gedrukt door
Lowyck & pluspoint uit Oostende.

Vandaag is deze secundaire school met 1200 leerlingen gekend onder de naam Margareta-Maria-Instituut of kortweg MMI. In het verleden sprak men van Kostschool of Pensionaat van Kortemark en van Landbouwhuishoudschool. In de Kostschool werd lager en algemeen secundair onderwijs verstrekt terwijl de technische Landbouwhuis-houdschool zich richtte tot de dochters van landbouwers uit het toen nog overwegend agrarisch West-Vlaanderen.

Het is juist de aanwezigheid van lager, algemeen vormend secundair en technisch secundair onderwijs binnen dezelfde organisatie en campus die deze nieuwe publicatie zo interessant maakt. Door de talrijke verwijzingen naar de toen vigerende onderwijswetgeving en –organisatie, de didactiek, de examens georganiseerd op niveau van het bisdom en de provincie, enz. wordt het voortgezet meisjesonderwijs uit die tijd in beeld gebracht.

Twee data

Vanaf 1926 kunnen we in het nieuw schooltijdschrift Klokje het kostschoolleven van dichtbij volgen. Met steun van het provinciebestuur verwerft de Landbouwhuishoudschool een splinternieuw gebouw. Het onderwijs herstelt van het oorlogsleed en de Landbouwhuishoudschool gaat voortaan een eigen bestaan leiden los van de Kostschool. Het aantal leerlingen piekt in beide afdelingen tot de Tweede Wereldoorlog roet in het eten gooit.

In 1956 is de Kostschool verleden tijd: de meer dan zeventigjarige directrice Zr Pulcherie is ondertussen met pensioen, externen worden toegelaten, er komt Moderne Humaniora die al na enkele jaren wordt afgebouwd door tekort aan leerlingen. Naast onderwijs, gaat de aandacht van de zusters nu ook naar ziekenzorg en missionering. In april 1956 verlaat directrice Zr Madeleine de Landbouwhuishoud­school. Er begint een nieuw tijdperk waarin haar opvolgster Zr Alberta bijna 25 jaar lang het beleid zal bepalen.

Op een aantal punten is de auteur iets verder in het verleden teruggegaan, meer bepaald waar het gaat om recent gevonden informatie (bv. over het ontstaan van het landbouwonderwijs rond 1890 en de organisatie ervan in Kortemark, over de schoolstructuur en de lesgevers in de Kostschool, …) of over aspecten die Bernard Deneckere in zijn meer algemeen werk niet heeft onderzocht (bv. het peil van de studies, de onderwijswetgeving, …).

Heel wat oorspronkelijke documenten zijn afgedrukt of in extenso weergegeven want de auteur hield eraan om de documenten zelf aan het woord te laten. Hij beperkte zich niet tot het eigen schoolarchief maar ging ook op zoek in het archief van het bisdom Brugge, in dat van de provincie West-Vlaanderen en bij KADOC.

Tot aan het schoolpact in 1959 was het provinciebestuur co-subsidiërende overheid van de Landbouwhuishoudschool, een officieel erkende onderwijsinstelling geïnspecteerd door drie instanties: het ministerie van Landbouw, de provincie West-Vlaanderen en het diocees. De Kostschool daarentegen, was niet erkend en ook niet gesubsidieerd omdat het een vrij initiatief was van de Zusters van de H. Vincentius.

Over de uitgave

De publicatie start met het ontstaan van het schooltijdschrift Klokje in 1926 en dat van zijn opvolger Zonnestralen in het begin van de jaren 1950. Het laatste nummer van Zonnestralen verscheen eind 1961.

Hoe de Landbouw-huishoudschool gegroeid is uit de Kostschool komt aan bod in het tweede hoofdstuk. De differentiatie begon in 1895 met het openen van een melkerijschool die zich ontwikkelde tot een landbouwhuis-houd-afdeling van de Kostschool en uiteindelijk een zelfstandige gesubsidieerde en erkende school werd in 1934.

Er wordt gefocust op de pensionairs – toen allemaal meisjes en verplicht op internaat – van de beide scholen. Hoe leefden ze, hoe waren ze gekleed, uit welke gemeenten waren ze afkomstig, hoe evolueerde de rekrutering in de loop van de jaren, welk was het beroep van de ouders, hoeveel jaren bleven ze op internaat, hoe dikwijls gingen ze naar huis, waaruit bestond hun ontspanning, enz., enz. De auteur onderzocht ook de rol van bijhuizen bij de leerlingenwerving.

Aanvankelijk bestond het onderwijskorps uitsluitend uit religieuzen. Na de erkenning van de Landbouwhuishoud-school kreeg de school meer subsidies en werden ook ongehuwde “meesteressen” aangeworven die bij hun huwelijk ontslag moesten nemen. Hoe zat het schoolbestuur in elkaar? Directrices als Zr Pulcherie, Zr Beatrix en Zr Madeleine groeiden uit tot ware legenden.

In hoofdstuk 5 komt de infrastructuur en het financieel beheer aan bod. De Landbouwhuis-houd­school opende nieuwe vleugels in 1924 en in 1939, telkens met subsidies van de provincie. De Kostschool kreeg een beperkte uitbreiding in 1938.

Belangrijk is uiteraard het religieus opvoedingspro­ject van de zusters. De dag van de pensionaire begon met de H. Mis, op zondag was er na de middag vespers en lof. De schooldag verliep op het ritme van de kloostergemeen­schap, elk jaar waren er drie of vier dagen bezinning in volledige stilte en regelmatig ook recollectiedagen en stichtende voordrachten voor de leerlingen.

De leerlingen werden religieus omkaderd binnen godvruchtige verenigingen als de Maria Congregatie, de Eucharistische Kruistocht en vooral, vanaf de jaren 1930, binnen de nogal autoritair gestructureerde Katholieke Actie en V.K.S.J. Plechtige communie en vormsel gebeurden binnen de schoolmuren.

De missionaire gedrevenheid was één van de steunpilaren van het religieus opvoedingsproject. Kost- en Landbouwhuishoudschool steunden financieel de missie van Ankoro in Noord-Katanga en de bouw van de kathedraal aldaar.

Hoe stelden de paters van de H. Geest hun Congolese missie voor aan de leerlingen en aan de zusters? Beantwoordde de beeldvorming in het schooltijdschrift Klokje wel aan de realiteit in de kolonie? Was missionering toen niet te veel gericht op “zieltjes winnen”, “tinblad” inzamelen, het “knikkend negertje” in elke klas, het lezen en verspreiden van de super enthousiaste brieven van paters en inlandse seminaristen terwijl er ter plaatse te weinig werd gefocust op diepgang en vorming van een inlandse elite? Mwilambwe Mukalay en Shabani wa Kalenga, twee auteurs uit Ankoro, maakten in 2007 de balans op.

De Landbouw-huishoudschool had een eigen specifiek opvoedingsproject: niet alleen de plattelandsmeisjes opleiden tot meewerkende echtgenote in het bedrijf maar ze ook “kneden” tot vrome echtgenoten en moeders, tot leden van een zelfbewuste boerenstand, dienstbaar voor de Kerk.

Ook aan het didactisch kader wordt ruime aandacht besteed: hoe verliepen de lessen, hoe gebeurden de examens en de rapportering, hoe verliepen de schooldag, de vakantieperioden, enz.? Aan de hand van o.a. inspectieverslagen, resultaten verdere studies en door het vergelijken van de uitslagen van de provinciale en andere externe examens kreeg de auteur zicht op het niveau van het Kortemarks secundair onderwijs uit die periode.

De publicatie eindigt met een hoofdstuk over de uitstraling van de school naar de buitenwereld toe. Zo had de Landbouw-huishoudschool een stand op de Wereldtentoonstelling van Antwerpen in 1930. De school onderhield ook contact met haar oud-leerlingen en organiseerde regelmatig studiedagen en nascholing.

Het schoolarchief voor 1958 wordt beschreven: welke bronnen en welk materiaal zijn bewaard en ondertussen gedigitaliseerd?

De bijlagen bevatten tabellen met de geografische herkomst van de leerlingen, de schoolbevolking en -structuur en een volledige lijst van de gastsprekers – religieuzen en leken – die over de vloer kwamen tijdens de “vormingsavonden“, retraites, enz.

Een gedetailleerde index van de persoonsnamen, meer dan 1500 voetnoten en verwijzingen en een bibliografie maken dat deze publicatie kan dienen als vertrekpunt voor verder onderzoek.

Over de auteur

John Aspeslagh werd geboren in Oostende in 1947. Na de Grieks-Latijnse humaniora in het Onze-Lieve-Vrouwecollege aldaar ging hij Romaanse Filologie studeren aan de KU Leuven. Op het programma van die opleiding stonden toen ook heel wat colleges Latijn en geschiedenis. Zijn belangstelling voor geschiedenis dateert waarschijnlijk uit die tijd. In 1969 werd hij leraar Frans in het ASO in Blankenberge en het jaar erop in het technisch handelsonderwijs in Oostende. In 1975 trouwde hij met Martine Figoureux en samen hebben ze twee kinderen. In september 1979 volgde hij zuster Alberta op als directeur ASO in MMI en toen zuster Dominique in 1990 stopte, ging hij aan het roer staan van het TSO/BSO. Na 31 jaar directeurschap vond hij het welletjes en ging met pensioen op 1 januari 2011. Nu kon hij zich ten volle concentreren op het schrijven van deze schoolgeschiedenis.

Wie geïnteresseerd is in de publicatie, kan het boek bestellen aan de prijs van € 25 in voorverkoop voor 1 oktober, nadien is het € 30. Men kan het boek afhalen in de school, anders komen er € 7,50 verzendkosten bij.

• E-mailen naar boek175@mmikortemark.be
• Storten op KBC IBAN BE28 4746 1230 1120 met vermelding “Boek 175 jaar“

In de school is ook nog een beperkte voorraad van het boek van Bernard Deneckere uit 1988, beschikbaar tegen de prijs van € 10 plus verzendkosten

Tijdens de opzoekingen in het kader van de geschiedenis van het Margareta-Maria-Instituut, botsten we toevallig op documenten en brieven van een bijhuis van de zusters van de H. Vincentius in het bisdom Doornik.

De tweede helft van de 19de eeuw was een periode van grote armoede en werkloosheid in het toen nog overwegend agrarisch Vlaanderen. Door de invoer van goedkope tarwe uit Amerika, kende de landbouw een nooit geziene crisis. Daartegenover stond het rijke Wallonië, met de talrijke koolmijnen en de snel ontwikkelende zware industrie. Daar was mankracht tekort. Vooral vanaf 1880 ontvluchtten heel wat werkloze landarbeiders het Vlaamse platteland en trokken alleen of met hun gezin naar de Waalse industriebekkens. In de provincie Henegouwen waren de Borinage (Mons) en le Pays Noir (Charleroi) sterke aantrekkingspolen. Als gevolg van die groeiende Vlaamse aanwezigheid, deed de bisschop van Doornik regelmatig een beroep op religieuzen van bij ons. Kerkrechtelijk bleven ze onder de jurisdictie van hun Vlaams hoofdklooster en van hun oorspronkelijk bisdom.

Zo zond moeder Stanislas[1] (Apollonia Delaere) in 1897 een aantal van haar zusters naar La Docherie (Marchienne-au-Pont in le Pays Noir, tegenwoordig een deel van de agglomeratie van Charleroi) waar ze voornamelijk actief waren in de plaatselijke lagere school. Dertien jaar later, in 1910, verlieten de zusters al weer hun eerste bijhuis in het “Walenland”[2].

De lotgevallen van het klooster van La Docherie kunnen we volgen via de correspondentie[3] tussen alle betrokkenen met de Brugse bisschop Gustaaf Waffelaert, de bisschoppelijke Acta voor de periode 1898 tot 1911 en de enkele gegevens die we nog vonden in het kloosterarchief[4] en in Kloostergemeenschappen in het Krekedal[5]. Dat is het enige bronnenmateriaal want het kloosterarchief van de Handzamestraat werd grotendeels vernield tijdens de Eerste Wereldoorlog en dat van het bisdom Doornik ging in de vlammen op in 1940[6].

Mgr Gustaaf Waffelaert

Mgr Charles-Gustave Walravens (Archief bisdom Doornik)

Moeder Stanislas (Archief Zusters H. Vincentius)

Een eerste wrijving tussen de Kortemarkse algemene overste en de Brugse bisschop dateert van 1898. Op vraag van Mgr Charles-Gustave Walravens, toenmalig bisschop van Doornik, gaf bisschop Waffelaert in februari aan de zusters de toelating[7] om naast hun onderwijsopdracht ook de leiding te nemen van “l’hôtellerie ouvrière”[8] van La Docherie. Al in november van hetzelfde jaar, wilden de zusters een einde stellen aan dit engagement. De overste van de Aumôniers du travail legde zich echter niet zomaar neer bij dat plotse vertrek. Hij drong aan op een vooropzeg en vroeg hiervoor de tussenkomst van de Brugse bisschop. Van de overste van de Aumôniers mochten de zusters pas na 8 december vertrekken omdat hij voor die datum geen vervanging had. Waffelaert ging akkoord en vroeg aan de Kortemarkse pastoor Timmerman[9] om moeder Stanislas hiervan op de hoogte te brengen.

Uit zijn brieven aan de pastoor kunnen we begrijpen dat bisschop Waffelaert niet opgezet was met het eigenzinnige en nogal slordig handelen van moeder Stanislas. Zo had ze geen geschreven overeenkomst met de Aalmoezeniers van de Arbeid en bij de overname van de lagere school had ze met de plaatselijke pastoor Léon Robert[10] afspraken gemaakt zonder de bisschop te raadplegen. Waffelaert verwachtte dat moeder overste hem voortaan vooraf zou raadplegen en om toelating vragen. Hij vond het heel pijnlijk om bepaalde zaken uit de mond van anderen[11] te moeten vernemen, zo besloot hij zijn Latijnse brief aan pastoor Timmerman.

Moeder Henriette (Archief Zusters H. Vincentius)

In 1900 werd moeder Henriette[12] (Leonie Vanhoutte) algemene overste. Een kleine tien jaar bleef het rustig in La Docherie. Zuster Philomena (Maria Demuelenaere) was er plaatselijke overste sinds 1899. Ze overleed in 1907 op 43-jarige leeftijd en werd opgevolgd door Zuster Martine (Flavie Vandendriessche).

In april 1909 sloten moeder Henriette en pastoor Robert nog een overeenkomst[13] – met een looptijd van negen jaar – over de verdeling van kosten en lasten van de plaatselijke lagere school en kloostergebouw en de vergoeding van de zusters voor hun werk in de school. Niets wijst er dus op dat de zusters van plan waren om La Docherie te verlaten. Belangrijk is dat deze overeenkomst nu ook medeondertekend werd door beide bisschoppen en dat bij mogelijke geschillen de bisschop van Brugge als scheidsrechter werd aangeduid. In tegenstelling tot haar voorgangster, ondernam moeder Henriette geen enkele stap zonder vooraf bisschop Waffelaert te raadplegen.

Het interne kloosterconflict dat blijkbaar toch al een paar jaren smeulde, barstte in alle hevigheid los in 1910.

Kortemarkse zusters van La Docherie in 1906. Staande van links naar rechts: Zr Margareta, Gaudentia, Flavie, Marie-Thérèse, Gabrielle en Crescentia (?) Zittend: Zr Ida, Hildegarde, moeder Philomena (?), Zr Odilia, Honorine, Cecilia. (Archief Zusters H. Vincentius)

Wie waren de hoofdrolspelers? De plaatselijke overste zuster Martine en haar dertien medezusters van wie er twee of drie, misschien zelfs vier, Franstalig[14] waren, de algemene overste moeder Henriette, de bisschoppen van Brugge en Doornik en hun medewerkers en de lokale pastoor E.H. Léon Robert.

Het conflict nam dermate grote proporties aan dat moeder Henriette de zusters uiteindelijk voor de keuze stelde: terugkeren naar Kortemark of een afzonderlijke congregatie gaan vormen onder de exclusieve jurisdictie van de bisschop van Doornik. Op 23 januari 1910 moesten de zusters individueel hun keuze bekend maken.

Hoe was het zover kunnen komen?

Pastoor Léon Robert van La Docherie

Allereerst willen we stellen dat het in het bijhuis om ontwikkelde mensen ging want twaalf zusters waren gediplomeerde onderwijzeressen. Het conflict was ontstaan rond de persoon van de plaatselijke overste, zuster Martine. Een medezuster omschreef haar als “mondaine et dissipée”[15]. Men verweet haar verder dat ze nog steeds contact had met een zuster die door de algemene overste was weggestuurd. Aan haar kant stonden de zusters Praxède, Gabrielle en Germaine. Hoewel haar gedrag ergernis wekte bij de tien andere zusters, lijkt het er op dat haar groepje min of meer de steun genoot van pastoor Robert. Moeder Henriette van haar kant was de mening toegedaan dat het bij die vier veel meer te doen was om “hunnen roep te verliezen en in de wereld terug te keeren”.

Tot een tweede groep van zes zusters behoorden de twee Franstalige zusters Ida en Marie-Thérèse. Die twee wilden koste wat het kost in La Docherie blijven en zich verder inzetten voor de lokale jeugd. “Je suis wallonne, je ne puis rendre aucun service à Cortemarck”, schreven ze uno sono aan bisschop Waffelaert. Moeder Henriette zag deze zes liever niet terugkeren naar Kortemark “omdat zij geen den minsten religieuzen geest bezitten”. Ze vreesde vooral dat ze de andere kloostergemeenschappen met hun mentaliteit zouden besmetten.

Een derde groep bestond uit vier zusters die al op 23 januari voor terugkeer naar Kortemark hadden gekozen. Op het einde van het schooljaar, in die tijd tot einde juli, keerden ze terug naar het hoofdklooster. De namen van twee zusters hebben we teruggevonden: Zr Dominique (Amelie Stroo die later algemene overste zou worden) en zuster Flavie (Clothilde Vanmassenhove). De eerste startte in oktober daaropvolgend als onderwijzeres in de lagere school van Kortemark en de tweede in Westende.

Half juli vernam de groep rond zuster Martine dat bisschop Walravens van Doornik niet van plan was om hen als afzonderlijke congregatie te erkennen “[parce que] plusieurs soeurs avaient peu de soumisssion pour la Supérieure”[16]. De vier zusters wachtten het einde van het schooljaar niet af en verlieten meteen het klooster van La Docherie, weliswaar op eigen initiatief maar toch met medeweten van de pastoor die geen enkele poging ondernam om hen tegen te houden, integendeel[17]. Daarop ontsloegen moeder Henriette en de bisschop van Brugge de vier van hun gelofte van gehoorzaamheid. Dit zou hen toelaten om binnen te treden in Averbode, in het aartsbisdom. Hun eerste reisbestemming was dan ook Mechelen.

Archief Bisdom Brugge, Acta episcopi

De tweede groep van zes zusters bleef nu verweesd achter, zonder overste en zonder steun van de bisschop van Doornik die eigenlijk al besloten had om hen te vervangen door Franse zusters Ursulinen[18]. Zoals gezegd wilde moeder Henriette hen liever niet terug in Kortemark. “Parce qu’elle [craignait] des difficultés avec des religieuses habituées à ne plus obéir”, zo schreef zuster Honorine aan de bisschop. Ook binnen de groep klikte het niet langer. Het was zuster Honorine die nu van gedacht veranderde en toch opteerde voor terugkeer naar Kortemark. “La vie est devenue impossible, schreef ze, avec les esprits qui cherchent à dominer”. “Elle ne saurait vivre avec de pareils caractères”, schreef op zijn beurt pastoor Robert aan de bisschop van Brugge, waarmee hij de vijf andere zusters bedoelde. Deze vijf stelden nu aan de bisschop van Brugge voor om alleen nog in de wijkscholen van La Docherie les te geven. Ze zouden hun klooster overlaten aan de Ursulinen en elders een burgerhuis huren. Kerkrechtelijk zouden ze verbonden blijven met het hoofdklooster van Kortemark maar er niet terugkeren. Dit laatste moest moeder Henriette over de streep trekken. Zo bleven de kool en de geit gespaard, dachten ze. Maar pastoor Robert was tegen. Vooreerst omdat zuster Honorine zou terugkeren naar Kortemark. Ten tweede, was er geen enkele van de vijf overblijvende zusters bekwaam om plaatselijk de leiding te nemen. Een nieuwe overste uit Kortemark zou er ook niet kunnen haar gezag vestigen, meende hij.

Archief Bisdom Brugge, Acta episcopi

Het getouwtrek tussen moeder Henriette en de bisschoppen van Brugge en Doornik duurde nog tot in de maand augustus. Pastoor Robert bleef maar aandringen op een oplossing want het nieuwe schooljaar stond voor de deur. Hij had zeventien klassen waarvoor hij een leerkracht moest vinden.  Acht zusters hadden ondertussen al de parochie verlaten. Hij vroeg de Brugse bisschop dringend moeder Henriette onder druk te zetten: ofwel stuurde ze acht nieuwe gediplomeerde zusters ofwel zou hij het contract uit 1909 opzeggen en zouden de overblijvende zusters het kloostergebouw – eigendom van de parochie – moeten verlaten.

De bisschop van Brugge had al op 1 juli via zijn vicaris-generaal laten weten dat hij akkoord was met de afscheiding van het klooster van La Docherie. De bisschop van Doornik weigerde de communauteit als afzonderlijke congregatie te erkennen en vroeg hun vertrek uit La Docherie. Maar dat wilde hij niet met zoveel woorden gezegd hebben. In het onderhoud dat ze op 14 juli had op het bisdom Doornik, zou men zuster Cecilia toen nog verteld hebben “que les anciennes sœurs continueraient à diriger les classes de La Docherie”[19]. Even verbazend was het dat vicaris generaal Houtave van het bisdom Brugge op 8 augustus een modelbrief bezorgde aan moeder Henriette die zijzelf(!) naar de bisschop van Doornik moest sturen met volgende boodschap: “Si Votre grandeur désire me renvoyer les Soeurs restées à la Docherie, je La prie de vouloir le leur faire savoir et de les assurer qu’elles trouveront bon accueil à Cortemarck”.

Hoe eindigde dit triestig verhaal voor de verschillende zusters?

Van groep drie hoorden we niks meer. Dit waren de trouwe en brave soldaten die een opdracht kregen in een lagere school van de Kortemarkse congregatie.

Voor de groep rond de vroegere overste Martine liep het enigszins anders af. Zuster Praxède (Zulma Vanlerberghe), zuster Gabrielle (Juliette Charles) en zuster Germaine (Julia Deboyser) kwamen terecht in een ander klooster van het “Walenland“. Overste Martine (Flavie Vandendriessche) werd noch in Averbode noch in Heverlee aanvaard. Moeder Henriette zou dat verhinderd hebben, schreef Martine een jaar later aan de Brugse bisschop. Vicaris Houtave vond die beschuldiging onterecht. Zuster Martine kon niet anders dan terug “wereldlijke” worden. Ze woonde in Ternat waar ze een huis huurde.

Zuster Ida Kausse (Archief Zusters H. Vincentius)

Uiteindelijk werd de groep die in La Docherie achterbleef, in augustus 1910 teruggeroepen. Dit was zoals gezegd, erg tegen de zin van moeder Henriette die ze liever had zien vertrekken naar een andere congregatie of zelfs uittreden. Zuster Cecilia (Eugenie Beernaert), zuster Honorine (Zulma Vermeulen) en zuster Odilia (Marie-Louise Degraeve) startten het nieuwe schooljaar in een Kortemarkse lagere school. Zuster Ida (Marie-Louise Kausse), die niet gediplomeerd was maar goed kon koken, werd in 1912 praktijklerares huishoudkunde aan de Landbouwhuishoudschool en later aan de Kostschool van Kortemark. Zuster Margareta[20] die toen al 58 jaar was, werd naar het bijhuis van Haringe gestuurd waar ze na een week al weer vertrok. Ze verbleef een tijdje bij haar zus in Diksmuide en trad later definitief uit. Van de andere Franstalige zuster Marie-Thérèse hebben we geen verdere gegevens gevonden zodat we veronderstellen dat ze is uitgetreden of naar een andere congregatie overgegaan.

Waar lagen de verantwoordelijkheden voor dit ongelukkig gebeuren? In elk geval bij de houding van de plaatselijke overste zuster Martine die zorgde voor ergernis en verdeeldheid. Later gaf ze zelf toe tegenover de bisschop dat ze “gefaald had”. Enkele dominante zusters en botsende karakters dreven blijkbaar het conflict ten top.

Ook de twee bisschoppen talmden. Die van Doornik liet de zaak verrotten hoewel hij begin juli al had beslist dat alle zusters van Kortemark plaats zouden moeten maken voor Franse Ursulinen. Er schortte ook iets aan het contact tussen hen beiden. Bisschop Waffelaert communiceerde met zijn Doornikse collega via tussenpersonen: vicaris Houtave en moeder Henriette. De gedeelde kerkelijke jurisdictie[21] heeft de oplossing van het conflict zeker niet vergemakkelijkt.

Van Mgr Walravens hebben we geen enkele brief i.v.m. het dossier La Docherie teruggevonden. Wat we van zijn optreden konden achterhalen, komt uit de briefwisseling van de andere hoofdrolspelers. Daaruit blijkt dat hij niet altijd in zijn kaarten liet kijken. Eind juni[22] nog beweerde zijn visitator van de kloosters, Kan. Buisseret, dat het bisdom Doornik niet op de hoogte was van de situatie in het klooster van La Docherie die toen toch al enkele maanden aan het verslechteren was. Dat Walravens niets wist gaat zeker niet meer op voor de periode na 1 juli. Toen bracht vicaris Houtave van Brugge er hem officieel van op de hoogte dat de bisschop van Brugge akkoord ging met de opsplitsing van het klooster. Op 14 juli kreeg Zr Cecilia in Doornik nog te horen dat de Kortemarkse zusters mochten blijven, zo lezen we in de brief[23] van pastoor Robert aan de Brugse bisschop. Maar terzelfdertijd vermeldt de pastoor dat de Franse Ursulinen al de dag voordien, op woensdag 13 juli, op verkenning waren geweest in La Docherie. Zouden de Ursulinen die stap gezet hebben zonder instemming of medeweten van Mgr Walravens?

Ook moeder Henriette bleef te lang aan de zijlijn. “Je souhaiterais voir mère Henriette apporter un peu plus de diligence[24] pour en finir avec cette terrible situation”, schreef pastoor Robert op 15 juli naar Brugge. Moeder Henriette wachtte nog anderhalve maand op het “bevel” van de bisschop van Brugge hoewel die al eind juni “les permissions nécessaires” had gegeven[25]. In feite wachtte zij gewoon af hopend dat de overgebleven zusters van La Docherie zouden uittreden of bij een andere congregatie aansluiten.

School van La Docherie

De brief van 24 juli 1910 van zuster Cecilia aan bisschop Waffelaert zegt vooral iets over de manier waarop een overste in die tijd omging met de gewone zusters en hoe zij bij hen overkwam: “Mère Henriette ne laisse jamais parler ses inférieures quand elle fait ses visites. Quand on veut dire un mot qu’on croit devoir dire en conscience, on reçoit pour réponse: ‘Une bonne religieuse ne se plaint jamais de sa supérieure et qu’elle ne trouve rien à critiquer, elle doit être dessus de tout ça’. Monseigneur, je vais vous l’avouer sincèrement, j’ai peur de la très révérende mère, plus que la mort, elle est terrible, j’aurais dû malgré tout lui dire la conduite de mère Martine”. In een ongedateerd schrijven aan dezelfde bisschop schrijft Zr Ida (Marie-Louise Kausse): “Notre paisible couvent de La Docherie, qui a toujours été un véritable ciel, a été troublé par notre supérieure [mère Martine] qui était mondaine et dissipée et comme inférieure nous avons dû nous taire (…)”.

Kerk van La Docherie

Moeder Henriette heeft duidelijk veel te veel en veel te lang vertrouwd op de plaatselijke overste en onvoldoende het latente ongenoegen ingeschat. Haar vermoeden, dat de overgebleven zusters van La Docherie “niet den minsten religieuzen geest” bezaten, gaat zeker niet op voor vier van de zes zusters die achteraf een heel normaal kloosterleven hebben geleid en op hoge leeftijd en in geur van heiligheid in het hoofdklooster zijn overleden.

De toekomst van het vrij onderwijs in La Docherie is de rode draad doorheen het verhaal. Het nieuwe schooljaar staat voor de deur en er zijn onvoldoende onderwijzeressen. De bevolking verlangt wel dat de zusters blijven maar de socialisten en de “scholen zonder God” verkneukelen zich vanop een afstand.

De kwestie had ook financiële en juridische gevolgen. Vermits er in die tijd nog geen VZW-wetgeving bestond, waren de klooster- en schoolgebouwen privé-bezit van de zusters. Zo was zuster Martine mede-eigenaar van de gebouwen in het bijhuis van Haringe. Een nieuwe notariële akte moest deze zaak rechttrekken, wat kosten meebracht voor de congregatie. En wat met de geldelijke middelen van de zusters die uittraden? Als ze hun “dote“[26] niet terugvroegen, vroegen ze wel hun persoonlijk geld (12 360 BEF plus de intrest voor zuster Martine) terug dat ze bij hun intreden in “dépôt” hadden gegeven. Het bisdom ging akkoord dat ze deze som integraal terugkregen maar dan alleen met intrest vanaf de dag van hun vertrek uit de congregatie. Vervolgens rees de vraag omtrent de studiekosten van die zusters. Ze hadden hun onderwijsdiploma immers behaald toen ze al in het klooster waren. Zuster Martine vroeg zelfs een vergoeding voor de jaren die ze in het klooster had gewerkt! Dit werd prompt geweigerd door het bisdom: “aangezien krachtens uw profes zelf, gij u verbonden hebt te werken uit zuivere christelijke liefdadigheid”,  schreef vicaris generaal Houtave.

Uiteindelijk zijn acht zusters naar Kortemark teruggekeerd en zes zijn uitgetreden of overgegaan naar een andere congregatie:

© John Aspeslagh, Kortemark
16 februari 2012

De 29 percelen die de provincie verkocht in januari 1924. Archief provincie West-Vlaanderen.

Na de Eerste Wereldoorlog begon het provinciebestuur eindelijk aandacht te hebben voor het landbouwonderwijs. Landbouw was toen immers de voornaamste economische activiteit van onze provincie. De plotse belangstelling voor subsidiëring van het landbouwonderwijs was dan ook ingegeven door motieven “van gewestelijken invloed”, m.a.w. economische motieven: steun aan opleidingen die bijdroegen tot de welvaart en de ontwikkeling van de streek.

Na de wapenstilstand van 1918 had de provincie gronden aangekocht in Kortemark en Handzame om er respectievelijk een landbouwschool voor jongens en een landbouwhuishoudschool voor meisjes op te richten[1]. De twee hoeven – samen zo’n 42 hectare, aangekocht voor een bedrag van 151 373 BEF – waren gelegen op de wijk Amersvelde, aan beide kanten van de Schaak- of Zandstraat, vlak op de gemeentegrens. Deze straat (tegenwoordig Aarsdamstraat) strekte zich toen uit van de huidige Spondestraat tot aan aan de Amersveldestraat en werd alleen doorkruist door de Krekebeek en de spoorweg De Panne – Gent[2].

In 1922 veranderde het provinciebestuur plots het geweer van schouder. In de schoot van de provincieraad werd een Bijzondere commissie opgericht om voorstellen uit te werken voor de toekomst van het provinciaal landbouwonderwijs. In de vergadering van 25 april 1922[3], onder voorzitterschap van de heer De Laey[4], formuleerde de commissie volgend voorstel: het provinciebestuur zou verzaken aan de oprichting van eigen nieuwe instellingen. In plaats daarvan zou ze twee bestaande scholen “aannemen”, wat financieel voordeliger was:

“1° Enkel twee provinciale scholen van middelbaar onderwijs zouden tot stand gebracht worden; hetzij: eene voor knechten en eene voor meisjes.

2° Deze scholen zouden gehecht worden aan reeds bestaande onderwijsgestichten; op voorwaarde dat deze in het midden der provincie gelegen zijn en een gemakkelijk verkeer per ijzerweg aanbieden. Het college van Rousselaere voor de knechten en de kostschool van Cortemarck voor meisjes bieden op bijzondere wijze die gewenschte ligging aan [...].”

Uiteraard waren er voorwaarden: het volgen van een goedgekeurd leerplan, het naleven van de wettelijke reglementering o.a. wat betreft bekwaamheidsbewijzen van het onderwijzend personeel, toezicht door de provincie via inspectie en aanwezigheid van twee afgevaardigden in het bijzonder schoolcomiteit[5], het ter beschikking stellen van lokalen en van didactisch materieel voor bijzondere landbouwleergangen of voor voordrachten gepatroneerd door de provincie. Het provinciebestuur zou daarnaast met “hulpgelden” over de brug komen voor de oprichting en het onderhoud van de gebouwen en voor de bezoldiging van het onderwijzend personeel. De plannen voor nieuwbouw of verbouwing moesten vooraf worden goedgekeurd door de bijzondere Provinciale Landbouwcommissie.

De gronden die de provincie voordien had aangekocht, zou ze nu verkopen. Hieraan ging in juli 1923 een debat in de provincieraad vooraf. De vrijzinnigen wilden het eigendom behouden om er later toch een echte provinciale landbouwschool in te richten. Andere afgevaardigden overwogen om er een “sanatorium voor teringlijders” in onder te brengen. Het eigendom werd opgedeeld in 29 percelen en in januari 1924 openbaar verkocht door notaris Tommelein van Kortemark[6].

Met steun van de provincie zetten de zusters aan de Handzamestraat een nieuw gebouw voor hun Landbouwhuishoudschool dat in 1923 in gebruik werd genomen. Tegenwoordig is dit de administratieve vleugel van het Margareta-Maria-Institutuut.

Werf van de Landbouwhuishoudschool in 1923. Schoolarchief MMI.

© John Aspeslagh

Duitse troepen houden parade voor de kerk van Kortemark

Sinds enkele jaren heeft de Bibliothèque nationale François Mitterrand de belangrijkste Franse kranten gedigitaliseerd en beschikbaar gesteld via het Gallica-platform. We waren nieuwsgierig of Kortemark of één van de deelgemeenten in de collectie voorkwamen. En inderdaad: we vonden zowel vermeldingen van Cortemarck als van Handzaeme en Zarren, voornamelijk in de oorlogsjaren 1914 t/m 1919.

Meestal zijn het zakelijke communiqués uitgaande van de Franse, Britse of Belgische militaire overheid. Een vijftiental redactionele teksten dateren voornamelijk uit het eerste en het laatste oorlogsjaar. In 1914 werd vooral nieuws verzameld uit Nederlandse[1] kranten. De berichten zijn opgesteld vanuit propagandaoogpunt en geven uiteraard het standpunt van de geallieerden weer. Hoe de Duitsers zelf aankeken tegen deze gebeurtenissen, vernemen we uiteraard niet.

Volgende gebeurtenissen of krijgsverrichtingen komen aan bod:

Handzame: beschieting Handzamevaart, burgemeester terechtgesteld in 1914, troepenbewegingen rond Handzame, beschieten van het vliegveld.

Kortemark: burgerslachtoffers, ontploffing van munitieopslagplaats in 1919, vermeende spionageactiviteit, luchtaanvallen op spoorwegknooppunt en station, troepenbewegingen.

Zarren: beschietingen, spoorweg en station gebombardeerd, troepenbewegin­gen, vliegtuig en Duitse ballons neergehaald.

De meest vermelde wapenfeiten betreffen de geallieerde luchtaanvallen op de het station en het spoorwegknooppunt van Kortemark, gevolgd door de veelvuldige luchtaanvallen op het vliegveld van Handzame. De terechtstelling van de burgemeester van Handzame in het begin van de oorlog en de gijzeling van pastoor Blancke en onderpastoor Barras in 1915 – als gevolg van de vermeende spionageactiviteit van Alidor Van Damme – moeten het gewelddadig karakter van de Duitse bezetting aantonen en de afkeer van de lezers opwekken.

1917 spant de kroon met 37 vermeldingen van 19 verschillende krijgsverrichtingen, voornamelijk bombardementen op het station van Kortemark.

Volledige tekst met overzicht van de krijgsverrichtingen 1914-1919:
Kortemark in Franse kranten

© John Aspeslagh