In De Plate, jg 54 (2025), nr 4, april 2025

Vanaf eind 1914 probeerden flaminganten, ‘activisten’[1] genoemd, de Duitse bezetter te gebruiken voor de realisatie van hun eigen programma: de vernederlandsing van de toen Franstalige Gentse universiteit, gebruik van het Nederlands in gerecht, bestuur en onderwijs en een vorm van zelfbestuur voor Vlaanderen.

Eugeen Van Oye

In de hypernationalistische sfeer na de bevrijding in oktober 1918, volgde de afrekening. Dichter-geneesheer Eugeen van Oye was de enige grote garnaal die het Brugs gerecht bij de kraag kon vatten. De Duinengalm[2] blokletterde: De zaak van Oye en consoorten. De ‘consoorten’ waren de kleinere garnalen, de manusjes-van-alles van het Oostends activisme, nl. Louis Lefèvre en Auguste Quarin. Ze verschenen vóór het Brugs assisenhof (14-17 en 25 juni 1920). Van Oye ontsprong de dans en werd vrijgesproken dankzij zijn vriend priester Hugo Verriest die kwam getuigen als ‘témoin de moralité’[3]. De twee andere kleine garnalen, Lode Lefèvre en Auguste Quarin, werden veroordeeld tot twee jaar opsluiting en tot het betalen van één vierde van de gerechtskosten.

Nog tijdens de laatste oorlogsweken, meer bepaald op 25 september 1918, werd het huis van Quarin aan de Zwaluwenstraat 5 door de geallieerden gebombardeerd. Twee zoontjes, Auguste en Albert Quarin, een tweeling van 11 jaar, verloren het leven en vader Auguste werd zelf licht gewond[4].  Op zijn proces voor assisen van juni 1920 beschreef de openbare aanklager Quarin als “de hevigste” van de vier beklaagden en de militaire onderzoeksrechter schilderde hem af als “machiavellistisch, een man die zijn doel wilde bereiken met alle middelen, ook met de hulp van de Duitsers”. Een bezwarend feit was in elk geval zijn aanduiding als lid van de Gouwraad. Het feit dat zijn huis was gebombardeerd en hij daarbij twee kinderen had verloren, kon de jury geenszins vermurwen. Bijzonder erg voor Quarin was dat hij door zijn veroordeling tot twee jaar opsluiting geen aanspraak kon maken op oorlogsschade voor zijn woning. “Een schreeuwend onrecht” schreef Narden in De Duinengalm[5] van 14 april 1922.

Lees verder in De Plate, jaargang 54, nr4, april 2025.

Bijdrage verschenen in
WT Wetenschappelijke Tijdingen
jaargang 78, 2019/2 p. 130-53

Hechte vriendschap in barre tijden
De naoorlogse correspondentie tussen Eugeen van Oye en Hugo Verriest

“Nam et secundas res splendidiores facit amicitia et adversas, partiens communicansque, leviore”[1]

Cicero, Laelius, De amicitia, 22

De bibliotheek van de Gentse Universiteit bezit een vijfhonderdtal brieven geschreven door of gericht aan Eugeen van Oye (1840-1926)[2]. Het oudste exemplaar is van december 1847. Volgens de beheerder werd de collectie nog niet adequaat ontsloten door een gebrek aan middelen. Voor deze bijdrage baseerden we ons op een reeks steekkaarten uit de jaren 1960-1980 met een korte beschrijving van de brieven[3]. Enkele brieven werden niet, onduidelijk of zelfs verkeerd gedateerd.

Aanvankelijk waren we op zoek naar Van Oye’s correspondentie uit de Eerste Wereldoorlog. We hoopten bijkomende informatie te vinden over zijn rol als (ere)voorzitter van de Jong-Vlaamse activistische beweging, meer bepaald die binnen de Oostendse groepering. Het was ook in die jaren dat Van Oye zich liet meeslepen door meer radicale voormannen uit de beweging, met name dominee Derk Jan Domela Nieuwenhuis Nyegaard (1870-1955) en de Bruggeling Emile Dumon (1862-1948)[4], relaties die naderhand weer bekoelden. Helaas bevat het archief geen relevante stukken uit die jaren.

We ontdekten er wel de naoorlogse briefwisseling van Eugeen van Oye met zijn schoolvriend Hugo Verriest (1840-1922) en dit tot aan diens overlijden[5]. We bespreken deze brieven chronologisch, ongeacht de volgorde in het archief. De brieven van Van Oye zijn met potlood geschreven op kladpapier zodat het geschrift moeilijk te ontcijferen is. Die van Verriest zijn definitieve versies in inkt, geschreven met bevende hand op vezelachtig papier. De definitieve versie van de brieven van Eugeen Van Oye naar Hugo Verriest hebben we jammer genoeg niet teruggevonden in het Verriest-archief van het Antwerpse Letterenhuis. Alleen van de brief van 7 april 1919 (UGent HS 3375 423 ) hebben we de laatste versie ontdekt in het archief van de Koninklijke Academie voor Nederlandse Taal en Letteren in Gent (KANTL)[6].

Eind oktober 1918, werd de bijna tachtigjarige dokter Eugeen van Oye ondervraagd door de Sûreté militaire en in voorlopige hechtenis opgesloten in het vroegere Rode-Nonnenklooster aan de Katelijnestraat in Brugge. De mensonterende omstandigheden waarin hij naar Brugge werd overgebracht en zijn verblijf aldaar heeft Van Oye uitvoerig beschreven in Mijn Gevangenis (Brugge, 1923). Wegens zijn hoge leeftijd kwam hij al na enkele dagen vrij en, door het nog ontredderd treinverkeer, keerde hij te voet langs de Brugse vaart naar Oostende terug. Ondertussen had Van Oye op 21 oktober zijn ontslag als geneesheer van het Armenbureel gekregen. Op 8 december daaropvolgend werd hem eveneens de deur gewezen als leraar Hygiëne aan de Oostendse Nijverheidsschool[7].

De Koninklijke Academie voor Nederlandse Taal en Letterkunde was het laatst bijeengekomen op 5 augustus 1914. Na een onderbreking van vijf jaar kwam ze opnieuw bijeen op 26 februari 1919[8]. Na de wapenstilstand had het bestuur nog enkele weken gewacht alvorens de uitnodigingen te versturen omdat ze eerst intern schoon schip wilde maken en leden die zich aan collaboratie hadden bezondigd, uit haar midden verwijderen. Alphonse Harmignie (1851-1931), minister van Wetenschappen en Kunst (november 1918 – september 1919), had uitdrukkelijk gesteld dat de Academie zelf moest bepalen wie ze zou uitsluiten[9]. Over de uitzetting van Willem de Vreese (1869-1938), Lodewijk Dosfel (1881-1925), Edmond Fabri (1855-1927), Julius Obrie (1849-1929) en Raphaël van den Berghe (1845-1923) die betrokken waren geweest bij de vervlaamsing van de Gentse Hogeschool, was er geen discussie. Ook Jan Baptist Bellefroid (1888-1971) en Willem de Vreese die waren toegetreden tot de Raad van Vlaanderen en Hippoliet Haerynck (1858-1924) die had meegewerkt aan De Vlaamsche Post, werden de deur gewezen. Over het lot van een viertal andere leden bestond nog twijfel. Over hen zou op de vergadering van 19 maart beslist worden na een bijkomend onderzoek door een commissie ad hoc: Eugeen Van Oye, Frank Lateur (1871-1969, alias Stijn Streuvels), Jules Persyn (1878-1933) en Alfons de Cock (1850-1921). De laatste twee waren eveneens betrokken geweest bij de vervlaamsing van de Hogeschool.

Wat betreft Van Oye, was de Academie in elk geval niet bij de pakken blijven zitten. Al in december 1918 …..

Ter gelegenheid van de herdenking van de Eerste Wereldoorlog bracht het Rijksarchief het archief van de Raad van Vlaanderen onder de aandacht. De introductie en de gedetailleerde inventaris van Luc Vandeweyer zijn samen met een aantal representatieve stukken sedert begin 2016 online[1] beschikbaar.

In dit Conglomeraatsarchief zijn documenten ondergebracht afkomstig van de Raad van Vlaanderen, van de semi-autonome administraties[2] en van de naoorlogse bezitters van het archief. Luc Vandeweyer beschrijft de bewogen geschiedenis van de collectie: in oktober 1918 werden documenten afkomstig van diverse diensten haastig verzameld en door archivaris-activist Albert Vlamynck[3] in Leipzig in veiligheid gebracht. In de eerste jaren na de oorlog hadden de naar Duitsland gevluchte activisten toegang tot het archief. Ze probeerden te verhinderen dat het in handen van het Belgisch gerecht zou vallen. Halfweg de jaren 1920 kwam het onder duistere omstandigheden terecht bij de Nationale Bond voor de Belgische Eenheid (Ligue Nationale) die het ontrafelde en daarna toevertrouwde aan de Commission des Archives de Guerre die later opging in het Rijksarchief. Omdat het archiefmateriaal bevatte dat best niet opnieuw in Duitse handen zou vallen, werd het in 1940 overgebracht naar Engeland waar het ernstige schade opliep. In 1945 kwam het terug naar België en bleef tot 1991[4] ontoegankelijk. De Belgische patriotten die, onder leiding van o.a. Armand Wullus (beter gekend als “Rudiger”[5]), na 1925 het archief[6] hebben “onderzocht” met als bedoeling van de Vlaamse beweging in zijn geheel te beschadigen, hebben niet alleen heel wat dossiers door elkaar gehaald of opnieuw geklasseerd maar ook eigen documenten en beschrijvingen toegevoegd. Van die laatste vinden we in de dossiers 5505 en 5467[7] een overzicht van respectievelijk de West-Vlaamse en de Oostendse activisten en hun medewerkers.

Met de zoekopdrachten “Oostende” en “Everaerts” vonden we in de digitale inventaris met in totaal 5669 dossiernummers er een twintigtal die rechtstreeks betrekking hebben op het Oostends activisme. Manueel zoekwerk in het deelarchief afkomstig van het centraal Propagandabureau leverde nog twaalf dossiernummers[8] waarin het Oostends activisme aan bod komt. Met uitzondering van een paar uit de laatste maanden van 1917, dateert het overgrote deel van de documenten uit de eerste tien maanden van 1918, wat grosso modo overeenkomt met de periode van de zgn. “tweede” Raad van Vlaanderen. In die maanden bereikte het activisme zijn hoogtepunt en verdween even plots na de bevrijding. We vonden hoofdzakelijk correspondentie van het Vlaamsch Propagandabureel der Noordzeekust geleid door Eugeen Everaerts met de centrale activistische administratie in Brussel: het Vlaamsch Propagandabureel o.l.v. Arthur Faingnaert[9] en het Nationaal Verweer met als verantwoordelijke August Borms[10]. Deze twee diensten werden laat opgericht, respectievelijk in november 1917 en januari 1918. Het Nationaal Verweer hield zich bezig met dienstbetoon maar ook met de bescherming van de activisten tegen de groeiende volkswoede.

Bijzonder rijk aan informatie is dossier 1284. Het bevat de interne werkingsverslagen van het Propagandabureel der Noordzeekust en vult onze bijdragen in Biekorf[11] op enkele plaatsen aan, o.a. wat betreft de strategie bij het voeren van propaganda.

We vonden er ook bijkomende namen van medestanders.

Ten slotte vonden we informatie over twee mislukte initiatieven, te weten een schrijven uit 1917, herhaald in 1918, betreffende de afzetting van burgemeester Auguste Liebaert en een verzoek uit 1918 om de volledige Oostendse bevolking te evacueren.

Ontstaan en ontwikkeling van het activisme[1] 

Eugeen van Oye, de best gekende Oostendse activist maar niet de echte voorman …

Als een gevolg van het gewijzigd kiessysteem[2] slaagde de Vlaamse Beweging er na de eeuwwisseling steeds minder in om via parlementaire weg haar eisen te realiseren. Vanaf eind 1914 probeerden flaminganten, activisten[3] genoemd, de Duitse bezetter voor hun kar te spannen voor het realiseren van hun programma: de vernederlandsing van de Gentse Franstalige universiteit, gebruik van het Nederlands in gerecht, bestuur en onderwijs en een vorm van zelfbestuur voor Vlaanderen. De meest radicale vleugel waren de Jong-Vlamingen, een beweging in Gent opgericht door de Nederlandse dominee Jan Derk Domela Nieuwenhuis Nijegaard (1870 – 1955)[4]. Ze beoogden de verdwijning van het “wangedrocht België”, de administratieve scheiding van Vlaanderen en Wallonië op basis van de taalgrens en de inlijving van Frans-Vlaanderen. Over hoe Vlaanderen er na de Duitse eindzege zou moeten uitzien, liepen de meningen uiteen: sommige Jong-Vlamingen streefden de volledige onafhankelijkheid van Vlaanderen na, anderen wilden Vlaanderen integreren binnen het Duitse Rijk, nog anderen binnen een bond van Germaanse staten. Domela wist dat er voor een Groot-Nederland weinig steun was in het Noorden.

De Duitsers namen de voornaamste activistische eisen over in hun eigen Flamenpolitik[5]. Zo hoopten ze niet alleen Vlaanderen definitief in hun invloedssfeer te zullen houden maar ook hun blazoen bij de Vlamingen op te smukken na de vele wreedheden tijdens hun opmars begaan, hun mateloze opeisingen, de deportaties en de verplichte arbeid in Duitsland. Dat koning Albert aan het IJzerfront en de Belgische regering in Le Havre halsstarrig weigerden te beloven na de oorlog aan de Vlaamse verzuchtingen tegemoet te komen, speelde in de kaart van zowel de activisten als de Duitsers.

In december 1916 deed de Duitse keizer een vredesaanbod aan de geallieerden. De activisten vreesden dat bij mogelijke vredesonderhandelingen Vlaanderen met lege handen zou komen te staan en dat het Belgisch bestel gewoon zou worden hersteld. Op 4 februari 1917 staken 125 afgevaardigden van allerhande Vlaamse verenigingen de koppen bij elkaar en droegen 46 onder hen voor om een Raad van Vlaanderen te vormen. Naderhand werd deze raad uitgebreid tot 81 leden, van wie de Jong-Vlamingen de radicale vleugel vormden. Op 3 maart 1917 ontving de Duitse rijkskanselier Bethmann-Hollweg een delegatie van de Raad van Vlaanderen die een apart bestuur voor Vlaanderen kwam bepleiten. Enkele dagen later, op 21 maart 1917, kondigde generaal-gouverneur von Bissing de bestuurlijke scheiding van Vlaanderen en Wallonië af, met respectievelijk Brussel en Namen als hoofdstad. Op 22 december 1917 ging de Raad van Vlaanderen nog een stap verder en riep eigenmachtig de zelfstandigheid van Vlaanderen uit. Een commissie van acht – later tien – gevolmachtigden zou als ministerraad van het zelfstandig Vlaanderen fungeren.

Ondertussen zat het de Duitsers meer en meer dwars dat de Raad van Vlaanderen niet representatief was. Dat was de reden waarom de activisten vanaf januari 1918 overal in Vlaanderen[6] meetings organiseerden om leden voor een nieuwe Raad van Vlaanderen aan te duiden. Alleen wie toetrad tot het activistisch programma, mocht op die meetings de gemandateerden voor de Raad en voor de Gouwraad[7] helpen aanduiden. Op veel plaatsen braken ongeregeldheden uit en vanaf 3 maart werden de meetings door de bezetter verboden. In dezelfde maand werd dan deze zogenaamde “tweede” Raad van Vlaanderen geïnstalleerd met 94 leden die, net als hun aanhang, voortdurend met elkaar over hoop lagen. In september 1918 hadden de Duitsers er genoeg van en ze stelden een commissie van negen zaakgelastigden samen die uitsluitend t.o.v. de generaal-gouverneur verantwoording verschuldigd was. De Duitsers beseften toen al dat ze de oorlog verloren hadden en dachten nu op de eerste plaats aan het redden van hun eigen vel. Ze trokken geleidelijk hun handen van het activisme af dat ze voor hun eigen belangen hadden gebruikt. De activisten hadden niet anders gedaan!

In de loop van 1915 en parallel met de opkomst van het activisme, ontstond de Frontbeweging in de Belgische linies achter de IJzer. Een kern van Vlaamsgezinde studenten voerde actie, o.a. in studiekringen,  tegen de achterstelling van de Vlamingen en de wantoestanden aan het front waar Vlaamse jongens door Franstalige officieren werden gecommandeerd. Frontbeweging en activisme zouden elkaar vinden. Eén van de markantste gebeurtenissen had plaats begin mei 1918 toen Vlaamse soldaten[8] overliepen naar de Duitse linies. Deze “sublieme deserteurs”, zoals ze werden genoemd, stelden zich daarna ter beschikking van de activistische en Duitse propaganda in het bezette gebied.

Na de bevrijding werden de activisten gerechtelijk vervolgd en werd de beweging monddood gemaakt. In de daarop volgende jaren zou de Frontpartij – waar binnen activisten en “fronters” elkaar hadden gevonden  - opnieuw via parlementaire weg trachten een aantal Vlaamse eisen te realiseren. Orgelpunt werd in 1928 de verkiezing als parlementslid van de tot levenslange dwangarbeid veroordeelde activist August Borms.

De kennis van het activisme aan de kust is nogal beperkt. In juni 1920 kregen de assisenprocessen tegen de lokale kopstukken van de beweging uitgebreide aandacht van zowel de Nederlandstalige als van de Franstalige Oostendse bladen[9]. Ondanks hun vaderlandslievende en dikwijls revanchistische ondertoon blijven de getuigenverklaringen onze voornaamste informatiebron over dit plaatselijk activisme want van de gerechtelijke dossiers is er maar weinig meer te vinden in het Rijksarchief[10].

De auteurs van de oorlogsdagboeken[11] schrijven ook vanuit patriottisch standpunt. Ze hebben het vooral over de oorlogsgebeurtenissen en het dagelijks leven en zijn bijzonder karig met informatie over stadsgenoten die met de bezetter heulen. Vanaf eind 1915 vinden we heel sporadisch nieuws uit bezet Oostende in de collaborerende Vlaamsgezinde kranten[12]. In tegenstelling tot de lokale pers[13], bleven die met Duitse steun verschijnen en stonden ze uiteraard positief t.o.v. activisme en Flamenpolitik. De redacties van die dagbladen bevonden zich echter in Antwerpen, Brussel en Gent, ver van het hermetisch afgesloten operatiegebied aan de kust waar de bezetter bijzonder alert was voor spionage en het naar buiten sijpelen van mogelijk militair-gevoelige informatie. Het gevoel van opgesloten te zitten en geen zicht te hebben op de werkelijke militaire situatie, werkte erg deprimerend op de Oostendse bevolking[14].

In mei 1940 is het stadhuis van Oostende uitgebrand en zijn de bevolkingsregisters en grote delen van het archief mee in de vlammen opgegaan. Maar dat we in de “Nederlandse Collecties over de Vlaamse Beweging” van het Brabants Historisch Informatie Centrum in Den Bosch (verder afgekort BHIC/NCVB) de briefwisseling tussen Eugeen Everaerts en Lammert Buning ontdekten, was daarentegen een meevaller. Everaerts blikt er uitvoerig terug op deze bewogen periode uit zijn leven en geeft ons zo een schat aan inside-informatie over de lokale activistische beweging.

Lees verder in Biekorf 2016, nummers 2 en 3

De activistische voormannen in Oostende

Collaboratie en steun aan de flamenpolitik

Activistische propaganda en studiekringen

Onderwijs in het Nederlands

De laatste stuiptrekkingen 

De reactie van de bevolking

De naoorlogse processen en hun nasleep

Verschenen in De Plate, jaargang 2016, nummer maart

Het activisme in Oostende en Frans Van den Weghe

Tijdens de Eerste Wereldoorlog wilden de activisten met de steun van de Duitse bezetter[i] een aantal Vlaamse eisen realiseren, o.a. de volledige vernederlandsing van het middelbaar en hoger onderwijs en zelfbestuur voor Vlaanderen.  Stadsbibliothecaris Eugeen Everaerts en dokter-dichter Eugeen van Oye waren de plaatselijke voortrekkers van het activisme. Er was ook een harde kern leraars actief in het Oostends atheneum: Leo Van den Bogaert, Jérome Decroos, Marie-Joseph Grauls en Frans Van den Weghe[ii]. Parallel met de opkomst van het activisme, ontstond aan de IJzer de Frontbeweging, een antwoord van de Vlaamse piotten op de vele vernederingen door het Franstalig officierenkorps. Uiteindelijk zouden activisme en Frontbeweging elkaar vinden en na de oorlog opgaan in de Frontpartij.

Frans Van den Weghe (Sint-Jans-Molenbeek 1868 – Eindhoven 1937)[iii], studeerde Germaanse filologie in Gent waar hij ook actief was in de flamingantische vrijzinnige studentenbeweging. In 1892 werd hij aangesteld als leraar aan het Oostends atheneum en aan de zeevaartschool. In 1897 stond hij samen met Everaerts aan de wieg van de Oostendse afdeling van het Algemeen Nederlands Verbond. Zowel in het atheneum als in de activistische beweging was Van den Weghe de kompaan en rechterhand van Leo Van den Bogaert met wie hij in 1915 het Zevenpunten Programma van de Jong-Vlaamse Beweging[iv] onderschreef. Volgens zijn collega Gustaaf Lefèvre[v], liet zijn gezag bij de leerlingen te wensen over en genoot hij weinig respect vanwege zijn nauwe contacten met de bezetter, net als Van den Bogaert trouwens. Hij zou bovendien een alcoholprobleem hebben gehad, wat hijzelf later heeft ontkend. Als activist ijverde hij voor de vernederlandsing van de Gentse universiteit en, eens het zover was, was hij ook aanwezig bij de opening ervan. In 1918 organiseerde hij talrijke meetings in Oostende en omgeving en nam er ook het woord. In het spoor van Leo Van den Bogaert en door toedoen van de bezetter, werd hij in 1917 waarnemend prefect van het atheneum maar kort erna weer afgezet na een protestactie van de leerlingen. Hij was ook lokaal correspondent van het activistisch dagblad Gazet van Brussel. Op 8 november 1918 werd hij als leraar geschorst en bij KB van 1 december 1919 met terugwerkende kracht definitief uit het ambt gezet[vi].

In een pleidooi pro domo[vii] schrijft Van den Weghe:

“Als aktivist was ik ten ander onbeduidend. Ik was geen lid van de Raad van Vlaanderen of van het propagandacomité. […] De daden door mij gepleegd onder de bezetting zijn overeenkomstig met mijn voorgaande Vlaamschgezind streven en verdienen nog niet eens het aktivistisch etiket. Mijne afzetting uit mijne twee ambten – ik had de mooiste plaats in België en zou ze uit domheid niet verspelen! – roept om in-eerherstelling, want ik werd door den bezetter wegens Duitsch-vijandigheid tweemaal beboet en uit mijne verhooging ontzet. […] Ik heb openlijk verklaard[viii] dat de Duitschers niets te stellen hadden op Belgischen grond. […] Ik heb alleen onderhandelingen gehad met Duitsche officieren der kommandantur, om menschen te kunnen redden uit de klauwen van onverbiddelijke rechters of als ik moest onderhandelen met personen die door de Zivilverwaltung[ix] waren aangeduid, om dienstzaken te regelen” .

Net zoals van Oye werd Van den Weghe na de bevrijding door de militaire Sûreté opgepakt en opgesloten in Brugge.  Na vijf maanden preventieve hechtenis werd hij vrijgelaten en nam hij de wijk naar Nederland. Eind 1919 werd hij een eerste keer bij verstek veroordeeld tot één jaar opsluiting wegens verklikking van de burgemeester[x] van Heist. Op 25 juni 1920 volgde een tweede proces voor het assisenhof van Brugge en een veroordeling tot tien jaar dwangarbeid. In Ben ik een landverrader? stelt hij de zaken nogal simplistisch voor. Hij werd vervolgd, zegt hij, omdat hij met de hulp van de bezetter werd aangesteld tot prefect van het atheneum en omdat hij activistische voordrachten gaf. In het Nederlandse Tilburg werd Van den Weghe later opnieuw leraar middelbaar onderwijs en gaf er privélessen. Naast bijdragen voor tijdschriften en Ben ik een landverrader? volgde in 1926 De laatste boot[xi], een roman die zich afspeelt tijdens en na de Eerste Wereldoorlog in Oostende en in Sint-Niklaas en waarin Van den Weghe een aantal activistische thema’s heeft verwerkt. Frans Van den Weghe overleed in Eindhoven in 1937.

‘De laatste boot’ (1926)