Gezelle is er geboren en heeft er het grootste deel van zijn jeugd doorgebracht. Na zijn lagere middelbaar verliet hij Brugge om de hogere leerjaren te volgen in Roeselare. Dat was toen ongeveer het moment waarop vader en het gezin verhuisde naar een andere woning in de omgeving.

Het huis en het domein hebben een lange geschiedenis achter de rug. In vorige eeuwen diende het o.a. als clubhuis van een boogschuttersgilde. Nadat de familie Gezelle het huis verlaten had, werd het verbouwd en kreeg het een verdieping. Toen na zijn overlijden het werk van de dichter alsmaar maar meer bekendheid verwierf, kocht de stad Brugge het aan om er een museum in te richten. Het was toen nog geen stadsmuseum, wel een privé initiatief. De eerste twee conservators waren geestelijken die heel wat materiaal en oorspronkelijke geschriften van Gezelle hebben kunnen verzamelen. Feitelijk was het meer dan een museum omdat er toen ook het archief van Gezelle werd bewaard en opengesteld voor raadpleging.

In latere jaren kwam ook het beheer in handen van de stad. Het stadsbestuur liet het gebouw terug in zijn oorspronkelijke staat herstellen en het gedeelte dat na het vertrek van de familie Gezelle was bijgebouwd, afbreken. Het archief had in de jaren voordien geleden van de vochtigheid en het huis bleek zeker geen ideale locatie hiervoor. Het volledig archief werd overgebracht naar en wordt thans bewaard in de stadsbibliotheek Biekorf.

Vandaag wordt een gedeelte van het museum gebruikt voor tijdelijke tentoonstellingen. Naast de ingang liggen de ruimten gewijd aan het leven en aan het werk van de dichter dat in de verf wordt  gezet aan de hand van authentiek drukwerk en materiaal. Er staat ook plastisch werk dat de dichter voorstelt. Daarnaast ook enkele voorwerpen en meubilair die aan de dichter hebben toebehoord.

Aan het onthaal ontvangt de bezoeker gratis een uitgebreide en bijzonder interessante museumgids die  wat door de tijd getekend is want die dateert al van 1999. Eigenaardig genoeg staan er een aantal foto’s in van meubilair – o.a. zijn sterfbed, een kleerkast  – die we niet meer hebben aangetroffen op onze rondgang. Is het concept van het museum sindsdien misschien veranderd? We vroegen het aan de Brugse museumverantwoordelijken die het volgende antwoorden:

“Na tien jaar was het museum aan een opfrisbeurt toe. In 2011 hebben we de opstelling bedacht en uitgewerkt, zoals u ze vandaag kan zien. Deze opstelling vertrekt vanuit het werk van Gezelle (zijn poëzie, zijn journalistieke werk…) en een aantal thema’s die daarmee in verband staan. We hebben er bewust voor gekozen enkel het bureau en de bijhorende stoel in de nieuwe opstelling op te nemen, enerzijds omdat ze aansluiten bij de focus op Gezelles werk, anderzijds omdat deze meubelstukken vermoedelijk van Gezelle zijn geweest. Het bed en de kleerkast waarnaar u verwijst hebben waarschijnlijk nooit aan Gezelle toebehoort. Ze werden in de vorige museumopstelling opgenomen om een wat huiselijk karakter te creëren. Met het herdenken van de opstelling in 2010/11 hebben we er bewust voor gekozen dit niet meer te doen en de focus volledig te leggen op Gezelles veelzijdige productie als schrijver”. (e-mail 4 maart 2015)

Het Gezelle museum zoals het vandaag is geconcipieerd, is nogal pover en lijkt ons niet zo interessant voor wie leven en werk van de dichter beter wil leren kennen. De bezoeker verwacht meer Gezelliaanse voorwerpen dan er nu staan. Het is immers op de eerste plaats voor Gezelle dat de meeste bezoekers komen en niet voor de occasionele tentoonstelling in de annexe ruimten. Wie het werk van Gezelle in zijn oorspronkelijke staat wil bestuderen, kan ook hier niet terecht maar moet naar de Biekorf waar het in ideale omstandigheden wordt bewaard.

Het gebouw, de mooie tuin en de omgeving geven een idee van het kader waarin Gezelle zijn eerste levensjaren heeft doorgebracht en lijken ons meer het bezoek waard dan de museumstukken die binnenin staan opgesteld. Ook de website legt duidelijk de nadruk op de omgeving. In de tuin staat er onder een oude cederboom een mooie buste van Gezelle gemaakt door J. Lagae.

De wijk loont de moeite om door te wandelen.  Spijtig genoeg hadden we ons bezoek gepland op een regendag. We gaan zeker nog terug om de wijk rond de Rolweg te verkennen.

In een vorige bijdrage hadden we het over de eigenlijke tentoonstelling. Die is al een tijdje afgelopen. Ondertussen hebben we de lijvige catalogus doorgenomen.

Even vermelden dat het een heel verzorgde uitgave is die zeker zijn 30 Euro waard is. Ook het fotoateriaal is eerste klas. Een team van specialisten zorgde voor de historische achtergrond en het kader van de tentoonstelling. Het redactieteam van de catalogus slaagde erin om van de zeven bijdragen een coherent geheel te maken.

De catalogus start met het ontstaan en de geschiedenis van het manuscript en hoe het uiteindelijk belandde in de Koninklijke Bibliotheek in Den Haag. Vervolgens komt de stadsgeschiedenis van Brugge rond 1400 uitgebreid aan bod en vooral de cultureel-maatschappelijke context waarin het manuscript  is ontstaan. Nadien is het de beurt aan de muziek uit dezelfde periode, de liefde in en de artistieke context van het Gruuthusehandschrift. De catalogus eindigt met een uitvoerige bijdrage over vroomheid en devotie in het 15de eeuwse Brugge.

De eerste drie thema’s en ook het laatste vonden we bijzonder goed en in de diepte uitgewerkt. De bijdragen over muziek en de artistieke context konden ons minder bekoren. Het thema muziek is te technisch en richt zich tot lezers die muzikaal gevormd zijn en iets afweten van middeleeuwse muziek en haar notatie. In het item over de artistieke context, wijdt de auteur uit over het middeleeuws begrip conste. Het bevat een interessante tekst over de rol en de betekenis van abt Lubertus Hautsclilt van de Eeckhoutabdij. Voor de rest vonden we die bijdrage nogal warrig en oppervlakkig.

Het lag duidelijk in de bedoeling van alle medewerkers om de diversiteit en de tijkdom van het handschrift aan te tonen alsook de verschillende literaire genres die erin voorkomen. Ze stellen ook duidelijk dat er geen tegenspraak was tussen religieuze en profane geschriften, ook niet wat betreft de poëzie. Vandaar de titel Liefde en Devotie. Zo staat het handschrift model voor de veelzijdigheid van de Brugse samenleving in de late middeleeuwen, met op de achtergrond de integratie van het zelfstandig Vlaanderen in het groter Bourgondische geheel. Dat die samenleving op de eerste plaats  gestoeld was op religiositeit en godsdienstige praxis (broederschappen, bedevaarten, …), is duidelijk.

In onze vorige bijdrage stelden we dat de mogelijkheden van een handschrift als centraal thema van een tentoonstelling uiterst beperkt zijn. Een manuscript kan men maar op één plaats openleggen en het blijft ook achter glas. Er in bladeren is totaal uitgesloten en het handschrift uit elkaar halen is zeker geen optie. Aan deze beperking probeerden de inrichters een mauw te passen door ernaast andere handschriften te exposeren of kunstwerken, objecten, enz. die relevant zijn voor het handschrift of voor het dagelijks leven van die tijd. Over de keuze ervan kan men uiteraard een verschillende mening toegedaan zijn. Soms hebben we de indruk dat bepaalde objecten werden “bijgesleurd” en dat er ook te veel gelijkaardige waren (bv. de insignes). En vermits ze geëxposeerd werden, staan ze natuurlijk vermeld en beschreven in de catalogus die hierdoor op sommige plaatsen wat overladen is.

Dat op de meeste bladzijden van de catalogus een folio uit het handschrift in miniatuur is weergegeven, oogt goed. Ook de enkele folio’s in facsimilé afgedrukt, o.a. de tekst van het Egidiuslied, zijn representatief en deskundig gekozen. In de marge vinden we telkens een beperkt lexicon van Middelnederlandse woorden of termen uit de tekst. Voor de doorsnee lezer is deze summiere woordverklaring echter totaal onvoldoende om de tekst in zijn geheel te begrijpen en we hadden liever een vertaling in modern Nederlands gekregen.

De beschrijvende teksten bij de tentoongestelde voorwerpen en kunstwerken zijn, op enkele uitzonderingen na, duidelijk en ad rem. De herkomst, de plaats van bewaring en een summiere bibliografische verwijzing zijn consequent en in voldoende mate aanwezig.

We missen wel een Index van persoonsnamen. Het langwerpig formaat van de catalogus is eerder onhandig bij het lezen maar was waarschijnlijk aangewezen om de afbeeldingen duidelijk te kunnen weergeven.

Dit manuscript werd rond 1400 in Brugge samengesteld en Egidius waer bestu bleven is wellicht het bekendste gedicht eruit. De naam Gruuthusehandschrift verwijst naar Lodewijk van Gruuthuse (ca. 1422-1492), een edelman die raadgever van de Bourgondische hertogen was. Hij woonde in het huidig museumgebouw waar hij een omvangrijke bibliotheek bezat. Een binnenraam van de bidkapel van Gruuthuse geeft uit op het koor van de Onze-Lieve-Vrouwekerk zodat de bewoners van in hun woning de kerkelijke diensten konden bijwonen.

Lodewijk van Gruuthuse

Het Gruuthusehandschrift bleef bijna vijfhonderd jaar verborgen in een privébibliotheek uit het Brugse en werd midden de 19de eeuw voor het eerst uitgegeven. In 2007 werd het aangekocht door de Koninklijke Bibliotheek van Nederland zodat het nu voor iedereen toegankelijk is in Den Haag. Spijtig genoeg verliet het manuscript de streek waar het was ontstaan!

De hele tentoonstelling is opgebouwd rond het Gruuthusehandschrift dat uiteraard het centrale thema uitmaakt. Maar ook het leven en de maatschappij van rond 1400, toen het handschrift in Brugge het levenslicht zag, krijgen uitgebreid de aandacht. Bijkomende geëxposeerde voorwerpen bestaan uit kapitelen afkomstig van het Brugse stadhuis, schilderijen en plattegronden, beeldhouwwerk, juwelen, gebruiksvoorwerpen, enz. die het dagelijks leven van toen illustreren en een licht werpen op de poëzie en de liederen uit het handschrift.

Gruuthusemuseum

De tentoonstelling beslaat een achttal ruimtes van het vroeger paleis. De gedempte verlichting creëert niet alleen sfeer maar is ook nodig om deze kostbare handschriften terdege te bewaren. Projectie illustreert bepaalde specifieke thema’s of delen uit het handschrift. De muzieknotitie is van de hand van kaligraaf en Amerikaanse Bruggeling Brody Neuenschwander die we trouwens op het einde van de tentoonstelling aan het werk zien in een videomontage.

Spijtig dat alle tentoonstellingszalen zich niet bevinden op hetzelfde niveau. Dat is nu eenmaal de tol die we moeten betalen voor de charme en de couleur locale van een oude herenwoning die een museumfunctie kreeg. Dit heeft gevolgen voor de accommodatie die minder aangepast is dan in moderne musea. De draaitrappen zijn ongeschikt voor oudere bezoekers en mensen met fysieke beperking, we mogen zelfs zeggen dat ze rechtuit gevaarlijk zijn. Ik hield de adem in toen ik een bejaarde man met kruk in de hand langs een draaitrap naar beneden zag strompelen. Een lift is immers niet voorhanden. Aan de ingang waar lockers beschikbaar zijn, ontbreekt een sanitaire ruimte. Tijdens de rondgang vindt men een tweetal “noodtoiletten” die gemeenschappelijk zijn voor heren en dames.

De organisatoren gaan ervan uit dat de bezoeker het uitgestippeld circuit en de stroom volgt. Ervan afwijken of op zijn stappen terugkeren – want de trappen zijn vooral moeilijk en gevaarlijk aan het einde van de rondgang, wat aan de balie trouwens ook niet wordt gemeld – is niet evident. De stad Brugge moet zeker dringend werken aan de accommodatie en aan toegankelijkheid. Gruuthuse is een waardevol historisch gebouw maar in de huidige staat ondermaats en ongeschikt voor dergelijke tentoonstelling.

De bedoeling was duidelijk de tentoonstelling te laten plaats vinden in het gebouw waar het handschrift deel uitmaakte van de privébibliotheek van de vroegere eigenaars. Wegens de toeloop en vooral omwille van de veiligheid was het echter beter geweest dit evenement te organiseren in een meer aangepaste en veiliger locatie.

Bij dergelijke tentoonstelling is het frustrerend dat de handschriften maar een beperkte inkijk mogelijk maken: ze liggen achter glas, zijn goed beschermd en liggen open op een specifieke en betekenisvolle tekst of miniatuur. De rest kan de bezoeker natuurlijk niet doorbladen. Feitelijk heeft men maar één of twee folio’s van het geheel gezien.

Toch even vermelden dat de bezoeker aan de ingang een verzorgd en overzichtelijk  brochuurtje krijgt als leidraad voor het bezoek, met telkens verwijzing naar de audiogids die aan de balie  beschikbaar is. De voorwerpen zijn systematisch gedateerd en worden in het kort omgeschreven en geduid.

De gewone toegangsprijs bedraagt € 8.

Onder dezelfde titel als de tentoonstelling werd een rijk geïllustreerde catalogus van zo’n 300 blz uitgegeven. Praktisch alle tentoongestelde voorwerpen en manuscripten komen erin voor en worden uitgebreid beschreven. Ook het dagelijks leven in Brugge ten tijde van Lodewijk van Gruuthuse komt aan bod. De prijs bedraagt nog geen € 30. Zeker de aankoop waard, ook als naslagwerk over de stad Brugge in de late middeleeuwen.

Wie de tentoonstelling heeft gemist, kan zeker het geheel terugvinden in deze catalogus. De foto’s van de handschriften zijn zelfs duidelijker en gemakkelijker te bekijken dan de tentoongestelde originelen waarvan de kleuren en de teksten niet altijd tot hun recht komen door de gedempte belichting en de weerkaatsing van de spots.

De pleurants voor Jan Zonder Vrees zoals ze nu te zien zijn in Brugge

In de 15de eeuw ontstond aan het Bourgondisch hof de traditie om naast de praalgraven van de hertogen zogenaamde  “pleurants” in beeldhouwwerk te plaatsen. De bekende Haarlemnaar Klaas Sluter begon hiermee rond 1400 bij de graftombe van Filips de Stoute waar we een rouwstoet zien van wenende monniken die hun gelaat diep verbergen in de kappen van hun pij.

Klaas Sluter kreeg navolging. In 1443 begon Jean de la Huerta met de graftombe van Jan Zonder Vrees.  Antoine le Moiturier voltooide het werk rond 1470. De nu nog 37 overblijvende en fijn uitgewerkte figuurtjes in albast[1], zijn 30 cm hoog en stellen rouwende geestelijken, kartuizermonniken en ook hovelingen voor. Bijzonder lieflijk is het beeldje van een misdienaar die, gezien zijn nog prille leeftijd, in een kleiner formaat dan de rest is uitgebeeld. Beide tomben zijn te bewonderen in de Musée des Beaux arts van Dijon.

Omstreeks 1480 zou nog een gelijkaardig grafmonument voor Philippe Pot volgen dat momenteel bewaard wordt in het Musée du Louvre in Parijs.

De 15de-eeuwse albasten beeldhouwwerkjes van het grafmonument van Jan zonder Vrees werden tijdelijk uitgeleend door de Museé des Beaux-Arts van Dijon. Het Sint-Jansmuseum van Brugge kreeg de unieke kans om de “treurenden”, na een rondreis in enkele Amerikaanse musea, tentoon te stellen in de vroegere kapel van het hospitaal. Na Brugge zijn ze nog te zien in Berlijn en Parijs. Daarna keren ze voorgoed terug naar Dijon.

En dat alles in het prachtig, indrukwekkend middeleeuws kader van het oud Sint-Janshospitaal. De bezoeker verwacht zich misschien aan wat monumentaler “treurenden” maar is uiteindelijk verrast door de charme en de verfijning die uitgaan van die 37 tot in de detail uitgewerkte mini-beeldjes. Ze zijn op twee podia op gezichtshoogte geplaatst en uitgestald met een gedempt licht erop. Ze gelijken op elkaar, maar zijn allemaal verschillend van klederdracht en in de uitdrukking van hun immens verdriet.

Vlak ernaast zijn ook een vijftal beeldjes van Giacommeti te bewonderen, eveneens gelinkt aan rouw, herinnering en voortleven na de dood. Giacometti’s ascetische, fragiele bronzen beeldjes zijn een stuk dan de “treurenden” en stellen eveneens de mens voor in al zijn broosheid.

Op de museumzolders zijn een honderdtal foto’s te zien van de Duitse kunstenaar Hans-Peter Feldmann: mannen, vrouwen en kinderen, tussen enkele maanden en 100 jaar oud. Deze foto’s zijn eigendom van het Musée des Arts contemporian van Le Grand Hornu waar ze normaal te zien zijn.

 Een tijdgenoot, de bekende kroniekschrijver Georges Chastellain beschrijft in zijn Chronique des ducs de Bourgogne het groot verdriet dat hertog Filips de Goede overviel bij het overlijden van zijn vader Jan Zonder Vrees. We geven hem graag het woord met ernaast de omzetting in hedendaags Frans: