De bijdrage over Sven Hedin en de eerste oorlogsmaand in Oostende en gepubliceerd in De Plate, jaargang 42, nummer 10 (oktober 2014), p. 228-242, is nu ook overgenomen in Schrapnel, The Western Front Association België, nummer vierde kwartaal 2019.p. 11-24.

 Lees verder

]]> http://siagrius.be/siagrius/?feed=rss2&p=9433 0 http://siagrius.be/siagrius/?p=9417 http://siagrius.be/siagrius/?p=9417#comments Mon, 01 Jul 2019 12:52:38 +0000 http://siagrius.be/siagrius/?p=9417 Continue reading →]]>  

Bijdrage verschenen in
WT Wetenschappelijke Tijdingen
jaargang 78, 2019/2 p. 130-53

Hechte vriendschap in barre tijden
De naoorlogse correspondentie tussen Eugeen van Oye en Hugo Verriest

“Nam et secundas res splendidiores facit amicitia et adversas, partiens communicansque, leviore”[1]

Cicero, Laelius, De amicitia, 22

De bibliotheek van de Gentse Universiteit bezit een vijfhonderdtal brieven geschreven door of gericht aan Eugeen van Oye (1840-1926)[2]. Het oudste exemplaar is van december 1847. Volgens de beheerder werd de collectie nog niet adequaat ontsloten door een gebrek aan middelen. Voor deze bijdrage baseerden we ons op een reeks steekkaarten uit de jaren 1960-1980 met een korte beschrijving van de brieven[3]. Enkele brieven werden niet, onduidelijk of zelfs verkeerd gedateerd.

Aanvankelijk waren we op zoek naar Van Oye’s correspondentie uit de Eerste Wereldoorlog. We hoopten bijkomende informatie te vinden over zijn rol als (ere)voorzitter van de Jong-Vlaamse activistische beweging, meer bepaald die binnen de Oostendse groepering. Het was ook in die jaren dat Van Oye zich liet meeslepen door meer radicale voormannen uit de beweging, met name dominee Derk Jan Domela Nieuwenhuis Nyegaard (1870-1955) en de Bruggeling Emile Dumon (1862-1948)[4], relaties die naderhand weer bekoelden. Helaas bevat het archief geen relevante stukken uit die jaren.

We ontdekten er wel de naoorlogse briefwisseling van Eugeen van Oye met zijn schoolvriend Hugo Verriest (1840-1922) en dit tot aan diens overlijden[5]. We bespreken deze brieven chronologisch, ongeacht de volgorde in het archief. De brieven van Van Oye zijn met potlood geschreven op kladpapier zodat het geschrift moeilijk te ontcijferen is. Die van Verriest zijn definitieve versies in inkt, geschreven met bevende hand op vezelachtig papier. De definitieve versie van de brieven van Eugeen Van Oye naar Hugo Verriest hebben we jammer genoeg niet teruggevonden in het Verriest-archief van het Antwerpse Letterenhuis. Alleen van de brief van 7 april 1919 (UGent HS 3375 423 ) hebben we de laatste versie ontdekt in het archief van de Koninklijke Academie voor Nederlandse Taal en Letteren in Gent (KANTL)[6].

Eind oktober 1918, werd de bijna tachtigjarige dokter Eugeen van Oye ondervraagd door de Sûreté militaire en in voorlopige hechtenis opgesloten in het vroegere Rode-Nonnenklooster aan de Katelijnestraat in Brugge. De mensonterende omstandigheden waarin hij naar Brugge werd overgebracht en zijn verblijf aldaar heeft Van Oye uitvoerig beschreven in Mijn Gevangenis (Brugge, 1923). Wegens zijn hoge leeftijd kwam hij al na enkele dagen vrij en, door het nog ontredderd treinverkeer, keerde hij te voet langs de Brugse vaart naar Oostende terug. Ondertussen had Van Oye op 21 oktober zijn ontslag als geneesheer van het Armenbureel gekregen. Op 8 december daaropvolgend werd hem eveneens de deur gewezen als leraar Hygiëne aan de Oostendse Nijverheidsschool[7].

De Koninklijke Academie voor Nederlandse Taal en Letterkunde was het laatst bijeengekomen op 5 augustus 1914. Na een onderbreking van vijf jaar kwam ze opnieuw bijeen op 26 februari 1919[8]. Na de wapenstilstand had het bestuur nog enkele weken gewacht alvorens de uitnodigingen te versturen omdat ze eerst intern schoon schip wilde maken en leden die zich aan collaboratie hadden bezondigd, uit haar midden verwijderen. Alphonse Harmignie (1851-1931), minister van Wetenschappen en Kunst (november 1918 – september 1919), had uitdrukkelijk gesteld dat de Academie zelf moest bepalen wie ze zou uitsluiten[9]. Over de uitzetting van Willem de Vreese (1869-1938), Lodewijk Dosfel (1881-1925), Edmond Fabri (1855-1927), Julius Obrie (1849-1929) en Raphaël van den Berghe (1845-1923) die betrokken waren geweest bij de vervlaamsing van de Gentse Hogeschool, was er geen discussie. Ook Jan Baptist Bellefroid (1888-1971) en Willem de Vreese die waren toegetreden tot de Raad van Vlaanderen en Hippoliet Haerynck (1858-1924) die had meegewerkt aan De Vlaamsche Post, werden de deur gewezen. Over het lot van een viertal andere leden bestond nog twijfel. Over hen zou op de vergadering van 19 maart beslist worden na een bijkomend onderzoek door een commissie ad hoc: Eugeen Van Oye, Frank Lateur (1871-1969, alias Stijn Streuvels), Jules Persyn (1878-1933) en Alfons de Cock (1850-1921). De laatste twee waren eveneens betrokken geweest bij de vervlaamsing van de Hogeschool.

Wat betreft Van Oye, was de Academie in elk geval niet bij de pakken blijven zitten. Al in december 1918 …..

In de bijdrage over de aardappelziekte[1] eerder verschenen in Biekorf, wijdt de auteur enkele regels aan de Torhoutse geneesheer René Van Oye, tevens leraar aan de plaatselijke Landbouwschool van de Staat opgericht in 1849 en overgeplaatst in 1860.

Toch even vermelden dat René de vader was van dichter-activist Eugeen Van Oye (1840-1926)[2] die zich na zijn studies als dokter in Oostende vestigde. Eugeen was ook de leerling aan wie Guido Gezelle Dien avond en die Rooze opdroeg. In zijn Lijdensgeschiedenis[3] – een soort van curriculum vitae – schreef Eugeen over zijn vader:

René van Oye, geneesheer, Prof. van Scheikunde, technologie en plantkunde aan de Staats- hoogere landbouwschool te Thorhout, stichter en opsteller met dr Jos. Ossieur (mijn moederlijken onkel), geneesheer te Roeselare, van de Annales médicales de la Fl[andre] occidentale. 

Volgens een Kamerverslag[4] uit 1853, werd de Rijkslandbouwschool van Torhout vier jaar eerder opgericht op het gehucht “Berg-op-Zoom”, à une demi-lieue au nord de cette ville, entre le chemin de fer[5] de la Flandre occidentale et la grande route de Thourout à Bruges. In de jaren 1849-52 telde de school zesentwintig leerlingen en vijf leerkrachten, onder wie dokter René Van Oye, deeltijds leraar voor het vak Botanica waarvoor hij een jaarloon van 1500 BEF kreeg. De school bood landbouwonderwijs aan, zowel op “lager” (vandaag zouden we spreken van “secundair”) als op hoger niveau. Hoewel de schoolbevolking stabiel bleef, was het aantal leerkrachten verdubbeld tegen het einde van het decennium. In het verslag[6] voor het schooljaar 1858-59 vinden we de naam van René Van Oye terug. Zijn opdracht omvatte negen wekelijke lesuren, gespreid over zes beurten, voor de vakken Organische en anorganische chemie, Chemische ontledingen en Landbouwtechnologie. In het verslag wordt ook vermeld dat het vak Anorganische Chemie één van de vakken is die “het minst regelmatig werd gegeven”.

In het verslag van 1853 lezen we dat er in het begin al spanningen waren: 

Malheureusement dans ces derniers temps, il est survenu des conflits regrettables entre [Dieryckx] le propriétaire [des terrains] et une partie du personnel enseignant, et le premier refuse, depuis cette époque, de remplir toutes ses obligations.

Toen de liberale regering van Charles Rogier in 1860, zonder te overleggen met het stadsbestuur en de plaatselijk Commissie van toezicht, aan de Senaatscommissies[7] voorstelde om de school over te plaatsen naar het Waalse Gembloers, was het conflict met de grondeigenaar nog steeds niet van de baan:

Le Ministère fait valoir les prétentions exorbitantes du propriétaire actuel de l’établissement et son refus de renouveler la convention conclue le 29 mai 1849. 

Binnen de uitgebreide senaatscommissie ontspon zich een discussie tussen voor- en tegenstanders van de overplaatsing. Die laatsten namen het op voor de Torhoutse eigenaar, homme parfaitement honorable … [dont] les prétentions ont toujours été très modérées … [qui] ne s’est jamais refusé à entrer en arrangement avec le Ministère … que ses dernières lettres sont restées sans réponse. Ce changement paraît injuste, en ce qu’il enlève à la Flandre un établissement dont cette province jouit depuis 1850, et qu’aucun motif ne semble justifier le transfert à grands frais […].

Hieruit kunnen we opmaken dat de voorstanders van de overplaatsing mogelijk het conflict met de eigenaar als alibi hebben gebruikt en dat, wie weet, regionale belangen meespeelden. De liberale minister van Binnenlandse zaken[8], waaronder Landbouw toen ressorteerde, was immers de Luikenaar Charles Rogier[9], de belangrijkste minister naar wie het kabinet genoemd werd. Uiteindelijk werd het plan van de regering om de school over te plaatsen naar Gembloers door de commissie goedgekeurd met 8 stemmen voor, 3 tegen en 2 onthoudingen.

De Hogere Lanbouwschool van Gembloers werd omgevormd en is heden ten dage de faculteit Agro-biotechnologie van de Luikse universiteit. In de historiek[10] lezen we:

[L'ancienne abbaye bénédictine de Gembloux], entourée de dizaines d’hectares des meilleures terres du pays, est l’endroit rêvé pour fonder, en juillet 1860, l’Institut agricole. Il s’agit en réalité d’un transfert de l’école agricole de Thourout, en Flandre occidentale, créée onze ans plus tôt et fermée en 1859 pour non renouvellement de bail[11].

Duidelijk een gemiste kans voor Torhout en West-Vlaanderen!

In die hele discussie speelde nog een andere problematiek, nl. de zinvolheid en de plaats van het landbouwonderwijs[12] in het bredere onderwijslandschap

Zoals het gebruikelijk was in die jaren, begon het academiejaar op de eerste maandag van oktober met een lesvrije dag. De meeste studenten waren zich op dat moment volop aan het installeren en gingen in de Universitaire Hallen het lijvige, tweetalige programmaboek afhalen met aan de ene zijde de Nederlandstalige collegeroosters en achterste voren de Franstalige UCL-pagina’s. Franstaligen en Vlamingen hadden dus allebei gelijk als ze beweerden dat de roosters van hun taalgroep vooraan in het programmaboek stonden!

Toen ik op die bewuste maandag in 1965 terugkeerde van de Hallen naar mijn kamer in de “Just” in de Minderbroedersstraat – eerstejaars kregen absolute voorrang voor een kamer in de “pedagogies” – liep ik even een ondertussen verdwenen tabakswinkel binnen in het straatje tussen de Oude Markt en Parijsstraat. De winkelierster onthaalde mij spontaan op een “Bonjour, monsieur. Vous désirez”? Dat die dame mij in de “eerste landstaal” aansprak, was voor mij geen struikelblok. Aan de kust waren we dat gewend. In het hoogseizoen werden we daar zelfs getrakteerd op volledige Franstalige zondagsmissen. En terwijl ik de bedenking maakte van “Tiens, is dat hier in Leuven ook zoals aan de kust”, hoorde ik de unitaire universiteitsbeiaard vrolijk “Keere weerom, Reuske, Reuske, Keere weerom Reuzegom” spelen.

Frans was alomtegenwoordig in Leuven, in de lesgebouwen, in de alma, op straat, … maar niet in de studentencafés. Zoals de Vlaamse studentenverenigingen, hadden ook de “régionales wallonnes” hun eigen stamcafé. Ik herinner me dat de Brusselaars samenkwamen in een café (Manneken Pis?) op de Oude Markt.  s’ Nachts werd de ruit regelmatig aan diggelen gegooid door Vlaamse studenten. Selecter waren de Café Suisse naast het stadhuis en Le Brasseur op het ex-Fochplein waar zich ook boekhandel Cabay bevond met een zo goed als volledig Franstalig cliënteel. Cabay zou trouwens later meeverhuizen naar Louvain-la-Neuve. Vlamingen vond je eerder in de Standaard Boekhandel of in Boekhandel Depauw vooraan in de Muntstraat waar voornamelijk germanisten over de vloer kwamen.

Mijn eerste en tweede kandidatuur Romaanse (1965-67) verliepen al bij al relatief rustig, enkel gekruid met een paar betogingen georganiseerd door het KVHV. In december 1965 werd, tijdens een ludieke actie van de Waalse studenten, de eerste steen van de toekomstige Franstalige universiteit gelegd in het Waalse gehucht Houte-Si-Plou, bij Esneux. In mei 1966 begon vlak voor het blokverlof de koorts plots te stijgen. Precies dat moment hadden de bisschoppen uitgekozen om hun “mandement” bekend te maken waardoor de Waalse afdeling definitief in Leuven zou blijven. Wat ze niet voorzien hadden, was dat de Vlaamse studenten nog zo laat in het academisch jaar op straat zouden komen. Het studentenprotest liep uit op een staking gevolgd door de vroegtijdige sluiting van het academisch jaar. Dat leverde ons enkele extra dagen blokverlof op, wat meegenomen was. Het gerucht ging dat professor Jozef De Smet, docent Historische Kritiek – met geschiedenis van de oudheid, middeleeuwen, nieuwe en nieuwste tijd en kunstgeschiedenis als verplichte vakken in de eerste Kan Romaanse – uit onvrede zijn laatste les aan het bord had genoteerd voor een lege aula van het Maria Theresiacollege. Hij liet weten dat die leerstof examenleerstof was. Ik betwijfel of veel studenten de les zijn gaan opschrijven. De Smet was trouwens de enige prof bij wie ik heb meegemaakt dat hij drie weken na elkaar absenties nam tot alle afwezigen eindelijk aanwezig waren.

Afgezien van de traditionele betogingen verliepen ook de eerste maanden van eerste lic betrekkelijk rustig. Maar in januari 1968 ontplofte de boel nog eens. Weer kwamen de bisschoppen in het vizier, met kardinaal Suenens, de nieuwe “Mercier”, op kop. Hoe de gebeurtenissen zich precies ontvouwden, weet ik niet meer. Uiteindelijk besloten de Vlaamse studenten te staken tot de overheveling van de UCL beslist was. De avondbetogingen op de Bond escaleerden, het waterkanon en de overvalwagens van de rijkswachters uit Etterbeek waren quasi permanent aanwezig in het Leuvens straatbeeld. De Bondgenotenlaan werd geblokkeerd met geparkeerde auto’s om zo de doorgang te beletten voor het waterkanon.  Enkele studenten werden opgepakt en opgesloten nadat een samenscholingsverbod was uitgevaardigd.

Als Vlaamse romanisten zaten wij geklemd tussen hamer en aanbeeld. Alhoewel we officieel ingeschreven waren aan de KUL, kregen wij onze specifieke vakken samen met de romanisten van de UCL[1]. Al deze profs waren personeelsleden van de UCL en staakten uiteraard niet mee, integendeel. Braaf en gewillig als de “section flamande” altijd was, bleven we verder naar de les gaan hoewel de spanning met de dag toenam. Beneden aan de Sencie in de Ravenstraat stond de Rijkswacht paraat. De stakende Vlaamse studenten vielen binnen in lokalen waar Franstalige profs aan het doceren waren. Ik herinner me dat we de tweede of derde stakingsdag college Syntaxe historique hadden van prof. Joseph Hanse. Plots vloog de deur achteraan open en begon een groep germanisten luidkeels “Walen buiten” te schreeuwen. Hanse, toen al een vergevorderde zestiger, liet zich niet uit zijn lood slaan en reageerde kordaat met “Ne vous laissez pas faire, les Wallons”, waarop enkele struise Waalse medestudenten opsprongen, de germanisten buiten duwden en de deur achteraan blokkeerden. Hanse genoot zichtbaar van het spektakel en stond in de hoek vooraan te “ricaneren”.  Hij stuurde onze jaargenoot François Cuypers die toevallig het dichtst bij de deur vooraan zat, naar beneden om de “gendarmerie” te halen. Ik hoor het hem nog zeggen met zijn typische R: “Monsieur Cuypers, allez cheRRcher la gendaRRmeRRie”. Achteraf vond François not done dat Hanse hiervoor toevallig (?) een Vlaamse romanist uitstuurde …

Hoe die les verder verlopen is, kan ik me niet meer herinneren. Wel weet ik nog dat de “section flamande” het volgende uur samenkwam in het Meisjescentrum aan de Rijschoolstraat en dat we unaniem besloten om niet verder de colleges te volgen. Er werd contact opgenomen (ik vermoed door mensen van 2^de lic) met prof. Willy Bal, decaan van de Franstalige romanisten. Bal, trouwens een uitstekende lesgever in Grammaire comparée des langues romanes, begreep ons standpunt maar voegde er wel in niet mis te verstane bewoording aan toe: “Les conséquences sont pour vous”. Er was wel begrip van de Franstalige medestudenten. Ze gaven hun notities door, wat in feite een maat voor niets was want één of twee dagen later werden ook aan de UCL de colleges geschorst.

Het was met een klein hartje dat we begin februari het tweede semester aanvatten. Het eerste contact met de Franstalige medestudenten verliep naadloos, alsof er niets was gebeurd. We verwachtten een speech van Hanse, maar die sloot gewoon aan bij de leerstof van het eerste semester. Het venijn kwam eerder onverwacht van prof. André Goosse. Met argumentatie die hij waarschijnlijk gevonden had in La Libre Belgique, startte hij de eerste les Lexicologie van het tweede semester met een donderpreek alsof niet alleen de universiteit maar zelfs het vaderland in gevaar was. Het was muisstil. We lieten hem uitrazen en na een twintigtal minuten begon hij zijn college dat vlekkeloos verliep, zoals trouwens alle andere colleges. Van de “conséquences” van onze staking zijn we tijdens de examens, bij mijn weten althans, niets gewaargeworden. Wat niet belet dat er achter de schermen toch heel wat potten gebroken waren: de paar Vlaamse assistenten die de lessen romanistiek aan de KULAK verzorgden, namen het daaropvolgend academiejaar ook alle specifieke vakken in de Leuvense kandidaturen voor hun rekening. En twee jaar later was de hele Romaanse gesplitst.

Ter gelegenheid van de herdenking van 50-jaar Leuven Vlaams, heeft Paul Goossens in de pers en in Ter Zake een aantal onwaarheden verkondigd. De slogans “Leuven Vlaams” en “Walen buiten” zijn nooit racistisch geïnspireerd of bedoeld geweest. Goossens was de best bekende studentenleider en zijn “studenten vakverbond”-SVB vergaderde in een eigen café. De overgrote massa van de studenten stond achter hem als hij “Leuven Vlaams” hielp schreeuwen, maar op zijn linkse thema’s werd hij niet gevolgd. Vandaar misschien zijn frustratie. Met de slogan “Bourgeois buiten” werd de Leuvense verfranste liberale bourgeoisie bedoeld die maar al te graag de UCL ter plaatse wilde houden. Het vertrek van de Franstaligen was noodzakelijk om Leuven en Vlaams-Brabant te vrijwaren van verfransing. De Franstalige profs van ACAPSUL, opgejaagd door het FDF, probeerden de taalwetgeving en de pas vastgelegde taalgrens te forceren via hun aanwezigheid in een Vlaamse stad waar ze bijkomende faciliteiten vroegen naast het Franstalig lager onderwijs speciaal ingericht voor hun kinderen!

Naast de overheveling van UCL over de taalgrens speelde ook het verzet tegen het autoritair en eigenwijs optreden van de bisschoppen die elke discussie onmogelijk maakte. Gelukkig dat Mgr De Smedt van Brugge tijdig zijn dwaling heeft ingezien. Met zijn “Wij hebben ons vergist”, verbrak hij de solidariteit met zijn collega’s bisschoppen en deed hij het tij keren. Met als gevolg de val van de regering Vanden Boeynants, nieuwe verkiezingen en de geleidelijke invoering van het federalisme dat tot dan toe taboe was geweest voor de traditionele partijen. Heel positief was ook de rol die de Vlaamsvoelende en invloedrijke CVP-er Jan Verroken in het parlement heeft gespeeld.

De grote studentenrevolte in Parijs en in Europa volgde in mei 68. In Leuven was het toen opvallend stil en werd er geblokt. De strijd was gestreden in januari 68. De KUL startte het nieuwe academiejaar 1968-69 met een eigen rector: Piet De Somer. De unitaire universiteit met haar gemeenschappelijke opleidingen romanistiek en germanistiek was voltooid verleden tijd.

John Aspeslagh

Europa tussen 1914 tot 1949. Een continuüm van oorlog met een rustpauze tussen 1918 en 1939.

De Russische revolutie en nadien het Verdrag van Versailles maakten een einde aan de multi-etnische monarchieën uit Centraal en Oost-Europa. In de plaats kwamen nieuwe, meestal ook multi-etnische staten, die, met uitzondering van de Sovjet Unie, aanvankelijk opteerden voor de liberale democratie. In de loop van het interbellum, verdween de democratie zo goed als overal of werd ze onder de voet gelopen door totalitaire regimes als nazi-Duitsland of Sovjet-Rusland.

De liberale democratie overleefde alleen in West-Europa. De leiders van Frankrijk en de UK waren echter zwak en door hun angst om mogelijk een nieuwe oorlog te ontketenen waarop ze toen militair niet voorbereid waren, speelden ze in de kaart van Hitler die ze lieten begaan o.a. in Oostenrijk en Tsjecho-Slovakije. Pas op 1 september 1939, toen Hitler Polen binnenviel, vonden ze dat het welletjes was geweest. Daarbij komt dat de US zich politiek had geïsoleerd en teruggetrokken uit Europa. De US was zelf geen lid van de Volkerenbond waarop Europa aanvankelijk had gerekend als een soort regulator van de naoorlogse wereldorde.

De Tweede Wereldoorlog had als gevolg dat de etnische conflicten voor een stuk van de baan waren in Centraal Europa. De Endlösung en de naoorlogse emigratie naar Isräel had het Jodenvragstuk opgelost en, door bevolkingsuitwisseling en het verdrijven van de ethnische Duitsers uit Centraal en Oost-Europa, waren de herrezen staten minder multi-etnisch geworden. De bezetting van Oost-Europa door de Sovjets en de Amerikaanse aanwezigheid in West-Europa zorgden voor een nieuwe opdeling van ons continent. De nieuwe Europese orde die rond 1949 tot stand zou komen met de oprichting van de NATO, het Warschaupact, de Marshallhulp en de opsplitsing van Duitsland zou voortduren tot ca 1990 toen de Sovjet-Unie opnieuw Rusland werd en zich terugtrok uit de vroegere satellietstaten. Die periode reserveert Kershaw voor het tweede deel van zijn werk.

Het boek van Ian Kershaw werd door Marc Reynebeau aangegeven als het beste boek van 2015. Hij publiceerde er ook een recensie over in de DS:  ‘Duitsland bewijst dat je kan leren uit het verleden’ 

Geuzenhoek is ook de naam van een wandelroute in de Vlaamse Ardennen. De route is uitgegeven door Toerisme Oost-Vlaanderen[1] en is 14 km lang. Ze kan gemakkelijk in twee delen worden opgesplitst.

Wie minder goed te been is, kan de wagen achterlaten aan de kerk van Sint-Maria-Horebeke en zo’n halve kilometer te voet via een landweg (de Ketse) wandelen naar de kerk van Sint-Kornelis-Horebeke. Je kan dan terugwandelen via dezelfde weg of iets langer via de Koekoekstraat en de Kullaarsweg.

Naar Korsele neem je best opnieuw de auto maar opgepast, de baantjes zijn in uitstekende staat maar eerder nauw. In Korsele is er een kleine parking aan de protestantse kerk. Die kan je bezoeken, ook het vroeger “oud kerkje” dat zich achteraan op de begraafplaats bevindt. Het kerkhof alleen is al de moeite waard en wordt gedomineerd door een imposante oude treurbeuk. Wat verder op is er nog de protestantse pastorie en het Abraham Hansmuseum, gewijd aan de bekende feuilletonschrijver en aan de geschiedenis van de lokale gereformeerde godsdienst.

Voor meer details kan je terecht op de website van de protestantse gemeente en ook het uitstekend artikel van Filip Verhoest in De Standaard is het lezen waard.

De geloofsgemeenschap in Horebeke vormt de belangrijkste en laatste erfgenaam van de reformatie op het Vlaamse platteland.

Vooral de naam Blommaert domineert op het kerkhof.  Stamvader Jacob Blommaert was een welgestelde tapijtwever uit Oudenaarde. Op zijn handelsreizen kwam hij in contact met de ideeën van Calvijn, die vanuit Genève over Noord-Frankrijk onze streken bereikten. Naast Hondschote in het Westerkwartier, zou in Korsele in 1564 één van de eerste ‘hagepreek’ gehouden zijn. Dat jaar staat dan ook geboekstaafd als het ontstaan van de protestantse gemeenschap in Horebeke.

Hoewel Jacob Blommaert een burger met aanzien was – hij was onder meer schepen in Pamele – werd hij vanwege zijn nieuwe geloof op de hielen gezeten door de deken van Ronse, grootinquisiteur. Blommaert vluchtte naar Nederland en nam er als ‘soldaat’ deel aan de inname van Den Briel en Vlissingen.

In opdracht van Willem van Oranje nam Blommaert in 1572 samen met een legertje van vermoedelijk 400 man Oudenaarde in. De stadhouder bood de stad haar oude privileges aan, die ze onder Karel V en zijn zoon Filips II was verloren. In ruil moest Oudenaarde een calvinistische stad worden. Maar de inwoners wilden dat niet. Blommaert en de zijnen sloegen op de vlucht voor de hertog van Alva. Diens mannen kwamen Blommaert op het spoor in Eeklo, waar hij zich verborgen hield in een boerderij. De boerderij werd in brand gestoken. Dat was het einde van Jacob Blommaert, en het begin van de geschiedenis van de protestanten in Horebeke. Samen met de zeven Kruisgemeenten vormde Horebeke de “Vlaamse Olijfberg”, een eretitel die hen werd gegeven door Lodewijk, broer van Willem van Oranje.

De protestanten uit Oudenaarde en omstreken moesten vluchten. De meeste trokken naar Nederland. Maar sommigen trokken de bossen van de Vlaamse Ardennen in. Daar wisten ze gedurende 200 jaar te overleven, van geslacht op geslacht, zonder onderbreking. Ze beleden hun godsdienst stiekem en stil. Ze kwamen ‘s avonds bijeen, eens het donker was geworden. Dat leren we bijvoorbeeld uit een aantal facturen waaruit blijkt dat de Horebekenaars immens veel kaarsen aankochten.

Al vele eeuwen komen protestanten hier samen: eerst ‘s avonds in het verborgene, in schuren en eenvoudige boerenhoeves. Dankzij het tolerantie-edict (1771) van Jozef II ontmoette men elkaar in een onopvallende (schuil)kerk, ver van de straat, zonder toren of kerkklokken en tegen een bestaande hoeve aangebouwd. Dit gebouw – de ‘Oude Kerk’ – wordt nog altijd als vergader- en ontmoetingsruimte gebruikt.

Tijdens het Koninkrijk van de Verenigde Nederlanden (1815-1830) kregen de protestanten (“geuzen”) in Horebeke een eigen protestantse basisschool (1820) en een kerkhof (1824). De erkentelijkheid van de geloofsgemeenschap voor de toenmalige vorst Koning Willem I is nu nog zichtbaar op een gedenksteen in de kerkhofmuur: “Zelfs na hun dood zorgt Willem l, Koning der Nederlanden, voor zijne onderdanen. MDCCCXXIV.”  Het straatje langs het kerkhof heet trouwens Koning Willemdreef, een unicum in Vlaanderen.

Dankzij een vooruitstrevende grondwet en koning Leopold I (zelf protestant!), konden de protestanten vanaf 1830 in rust en vrede samenkomen en werd ook een nieuwe neogotische kerk aan de straat gebouwd.

Vandaag is Horebeke de enig overgebleven protestantse gemeente op het Vlaamse platteland sinds de reformatie.

Hun beperkte biografieën verschenen in Biekorf van juni 2015

Leonard du Bus de Gisegnies

Tweehonderd jaar geleden, op 21 september 1815, had niet in Den Haag maar in de gotische zaal van het Brusselse stadhuis de plechtige installatie van de Staten-Generaal plaats. Willem I (1772-1843)[1] hield er een openingstoespraak in het Nederlands waarin hij herinnerde aan de bloeiperiode van de Nederlanden onder  Karel V.  De vorst begaf zich daarna naar het Koningsplein om de eed op de grondwet af te leggen. De voorzitters van Eerste en Tweede Kamer kwamen vervolgens aan de beurt[2]. Het Verenigd Koninkrijk der Nederlanden was geboren. Van het koningschap van Willem I onthouden we voornamelijk de opleving van de economie en de handel in onze gewesten, zijn inspanningen om, los van de invloed van de Kerk, degelijk onderwijs te organiseren en natuurlijk ook zijn maatregelen om, na bijna een kwarteeuw Franse overheersing, van het Nederlands weer de bestuurstaal te maken in het Diets gedeelte van de zuidelijke Nederlanden.

Het bewind van Willem I zette veel kwaad bloed. Het Zuiden, met een grotere bevolking, kreeg in de Tweede Kamer maar evenveel zetels als het Noorden; het taalbeleid van de vorst, het inperken van de persvrijheid en de hoge belastingdruk joegen veel mensen tegen hem in het harnas. De vijandigheid van de katholieke geestelijkheid t.o.v. de onderwijspolitiek van de protestantse koning wakkerde het verzet aan. De slechte oogst van 1829 en 1830, de werkloosheid als gevolg van de mechanisering van de nijverheid, de rechtszaken ingespannen tegen journalisten en het voorbeeld van de liberale julirevolutie in Parijs, zetten een gewelddadige volksbeweging in gang, gemanipuleerd door naar Parijs uitgeweken Zuid-Nederlanders. In enkele weken tijd eindigde de mooie droom uit 1815. De Zuidelijke elite die de weldaden van het beleid van Willem I had ondervonden, bleef overwegend trouw aan de eed die ze aan hun “goede koning” had gezworen en dacht tot ver in de jaren 1840 met heimwee terug aan het “verloren koninkrijk”. De hoop op een herstel werd met de jaren hypothetischer, zeker nadat Willem I zich in 1838 akkoord verklaarde met het Verdrag der XXIV artikelen[3]. Dit is in het kort de teneur van de publicatie die Els Witte liet verschijnen in het vooruitzicht van tweehonderd jaar Verenigd Koninkrijk[4].

Hoe zat het in West-Vlaanderen. Wie waren tussen 1815 en 1830 onze afgevaardigden in de Tweede Kamer? Wat weten we over hen en hoe hebben ze gereageerd op de gebeurtenissen?

Het Frontparadijs maakt deel uit van de talrijke publicaties in het kader van de herdenking van de Eerste Wereldoorlog. Het geschrift is niet nieuw want de oorspronkelijke Duitse versie werd al in de jaren twintig gepubliceerd. De auteur werd toen ook meermaals vervolgd voor eerroof. Die processen werden ingespannen door de voormalige Duitse, vooral Pruisische officieren die de auteur zonder scrupules aan de schandpaal had genageld in zijn boek.

Wandt was niet om het even wie. Ideologisch was hij socialist, sociaaldemocraat om precies te zijn, en vandaar antimilitarist en pacifist. Toen hij vlak vóór de oorlog opgeroepen werd voor de militaire dienst, deserteerde hij maar meldde zich na enkele tijd terug aan. Hij verhuisde naar een Duitse vestinggevangenis die hij na enkele maanden al inwisselde voor het front in het Ieperse. Om gezondheidsredenen werd hij naar Gent overgeplaatst dat naast Tielt functioneerde als centrum van het zo geheten etappegebied, het hinterland van de operatiezone aan de IJzer en de kust.

Voor de oorlog had hij heel wat gereisd en verbleef hij een tijdje in Parijs waar hij in de socialistische milieus rond Jaurès werd opgemerkt. Eén van zijn grootste ontgoochelingen was de onmacht van de Franse en Duitse socialisten om door gezamenlijke actie de oorlog te vermijden. Die mislukking was voor hem een stimulans om het ware gelaat van het Pruisisch militarisme te laten zien en aan te klagen.

De portretten van militairen die hij schildert zijn deze van Pruisische officieren en onderofficieren die via intrige of hoge bescherming erin slaagden om een rustig en kommerloos postje te bemachtigen in Gent, ver van de loopgraven van het IJzerfront. In het oog van de legerleiding gingen officieren bij problemen altijd vrijuit, omwille van de “officierseer”. Officieren konden “in principe” niets verkeerds doe, dit tegenstelling tot onderofficieren en gewone soldaten.

Wandt legt de vinger op de wonde. Ondanks hun “eer” waren die officieren gewone bandieten die de bevolking intimideerden en bestalen. In plaats van de “buit” te gebruiken voor militaire doeleinden en voor de soldaten aan het front, werden tonnen voedingswaren, stof, zeep, enz. privé verhandeld of naar de familie in Duitsland verstuurd. Van militaire transporten via het spoor werd dankbaar gebruik gemaakt om de opgeëiste goederen naar Duitsland te zenden. Ordonnansen speelden koerier tussen de officieren en hun woonplaats in Duitsland. Officieren bevoorraadden elkaar en hielden de hand over elkaars hoofd.

In de “Heimat” verhandelde vrouwlief de goederen die Herr Offizier haar liet bezorgen. Op die manier hebben heel wat officieren zich tijdens de oorlog schandalig verrijkt en hebben ze na de wapenstilstand een luxeleven kunnen leiden en hun kleinburgerlijk leventje verder zetten.

Terwijl moeder de vrouw thuis zaken deed, liet de gemobiliseerde echtgenoot het ondertussen niet aan zijn hart komen in de garnizoensstad Gent waar hij snoepte van de geneugten van het leven: gastronomische diners, drank  en vrouwen in overvloed. Allemaal op kosten van de gewone Gentenaar en op de rug van de frontsoldaten die ontbering leden en rondliepen in vodden want de stof opgeëist bij de weverijen en die moest dienen voor het vervaardigen van uniformen, verdween naar de “Heimat” en werd daar verknipt voor kleren van mevrouw.

Het intens en schaamteloos seksleven van de officieren zet Wandt uitgebreid in de verf. Niet alleen de lusten, maar ook de lasten. Zo werd in Gent een centrum geopend waar prostituees en militairen werden geïnterneerd om de verspreiding van seksueel overdraagbare ziekten in te perken. Prostituees moesten er zich regelmatige aanbieden voor onderzoek door een militaire geneesheer.

Ook de werking van het krijgsgerecht klaagt Wandt aan en vooral de lichtzinnigheid en de gevoelloosheid waarmee doodsvonnissen van gewone burgers werden getekend en met de kogel uitgevoerd. Het kleinste voorval kon leiden tot de terdoodveroordeling van een Belg wegens “verspieding”. Ook de verplichte tewerkstelling van werkloze arbeiders die aan het front als slaven voor militaire doeleinden werden ingezet, stelt Wandt aan de kaak.

Zijn boek is een waardevolle aanvulling van het oorlogsdagboek van Virginie Loveling die de oorlogstoestand in Gent beschreef vanuit de invalshoek van de gewone Gentenaar. Wandt laat zien welke gewetenloze kerels er onder het officiersuniform staken. De informatie die Wandt ons bezorgt, bewijst dat de getuigenis van de vele dagboekschrijvers niet overdreven is wanneer ze het hadden over de Duitse arrogantie en de hemeltergende opeisingen waarvan de eigen bevolking voortdurend het slachtoffer was. Wandt bevestigt flagrant die getuigenissen en vertelt wat er nadien met die massale opeisingen gebeurd is. Stafofficieren waren nochtans op de hoogte, zijn van uit hoogte of van aan de zijlijn blijven toekijken, hebben laten gebeuren of hebben zelf meegewerkt.

In zijn artikel over de privélessen Deens die Guido Gezelle[1] mogelijk gaf aan Sidonie Tanghe, vraagt Karel Platteau zich af welke opleiding Sidonie had gevolgd. We vonden het antwoord in de Rapports Triennaux (RT, Driejaarlijkse verslagen)[2] die de minister van Landbouw voorlegde aan het Parlement. Deze RT vermelden tientallen initiatieven[3] uitgaande van of gesubsidieerd door het ministerie van Landbouw. Het betreft meestal korte vormingscursussen of leergangen voor volwassenen. Na hun oprichting zullen de Boerenbond en de Boerinnenbond ook cursussen organiseren, meestal met subsidies van het ministerie. In deze bijdrage beperken we ons tot de specifieke opleidingen voor dochters van landbouwers: de melkerijscholen en de opleidingen landbouwhuishoudkunde.

ontstaan van het landbouwonderwijs in belgië

Kort na de onafhankelijkheid begonnen de discussies over de mogelijke organisatie en subsidiëring van land- en tuinbouwonderwijs. Waren deze opleidingen wel zinvol op het niveau van het secundair onderwijs, vroegen de volksvertegenwoordigers zich af. Moesten ze niet eerder ingericht worden in het hoger onderwijs? En hoe zat het met de financiële tussenkomst van de staat? Er werd wel geëxperimenteerd met een aantal initiatieven, o.a. met een Institut agricole de Thourout opgericht rond 1850. Hoewel er geen wettelijke regeling bestond, betoelaagde de overheid toch dit proefproject.

Charles Rogier

In 1860 wilde de regering de betoelaging met een wet regelen en zo kwam de hele problematiek op de agenda van Kamer en Senaat. Eind juni diende Charles Rogier, liberaal minister van Binnenlandse zaken^[4], een wetsvoorstel in dat beide Kamers goedkeurden. Deze wet riep een Hoger Landbouwinstituut te Gembloers in het leven en twee “praktische” secundaire scholen voor tuinbouw. Van secundair landbouwonderwijs was geen sprake. Was het niet genoeg dat een boerenzoon en -dochter in het ouderlijk bedrijf werden opgeleid waar toch voldoende ervaring en know how aanwezig was, zo werd geredeneerd. In zuiverste liberale traditie, met een minimum aan financiële tussenkomst vanwege de overheid dus, richtte dit Hoger Landbouwinstituut van Gembloers zich op de eerste plaats tot de zonen van grootgrondbezitters die hier kennis kwamen opdoen ten einde het beheer van hun eigen domein te optimaliseren. Als tegenhanger voor de  liberale Gembloerse stichting, werd in 1878 aan de Leuvense[5] universiteit een landbouwfaculteit opgericht.

In de plaats van de oprichting van landbouwonderwijs op secundair niveau, zegde Rogier wel subsidies toe voor occasionele landbouwconferenties. Op deze conferenties gaven afgestudeerden van het hoger landbouwonderwijs en onderwijzers bijscholing aan de kleine landbouwers. De onderwijzers werden hiertoe opgeleid tijdens de pedagogische conferenties van het lager onderwijs. In landelijke lagere[6] scholen werden ook de elementaire noties over hygiëne en landbouw bijgebracht.

In 1884 verloren de liberalen de meerderheid. De Katholieke Partij kwam terug aan de macht en voor het eerst in de geschiedenis werd een departement voor Landbouw[7] opgericht. De nieuwe katholieke minister van Landbouw maakte zich sterk deze cursussen verder uit te breiden en zelfs specialisatie toe te laten, bv. in de melkerij die het domein zou worden van de boerendochters!

Op het einde van de 19de eeuw was de landbouw in een ernstige structurele crisis geraakt. Heel wat kleine landbouwers hielden het voor bekeken en emigreerden, niet alleen naar de Verenigde Staten en Canada, maar ook naar Frankrijk (landbouw en seizoenarbeid), naar de Waalse steenkoolbekkens en naar industriële centra dichter bij huis. De Belgische bevolking groeide sterk[8] maar de eigen landbouw was niet in staat om de productie op te drijven. De landbouwbedrijven waren meestal klein en familiaal uitgebaat. Er was te weinig reserve aan landbouwgrond en onvoldoende technologie en kennis om de opbrengst te vergroten. De weinige producten die voorhanden waren, bleken niet efficiënt en vervalsing van meststoffen was een plaag. Om de voedselproductie op peil te houden, werd met grote vrachtschepen, aangedreven door stoomturbines, massaal graan ingevoerd uit Noord-Amerika en de Oekraïne (agricultural invasion). Daar waren de productiekosten veel lager. In West-Europa stuikten de graanprijzen in elkaar. De Antwerpse haven voer er wel bij maar de kleine boertjes doekten één na één hun bedrijf op.

Uit Le Carillon d’Ostende van 16 februari 1896

De opeenvolgende katholieke regeringen vonden het niet opportuun om invoerrechten te heffen op goedkope graanproducten. Aan protectionisme hadden ze geen boodschap want relatief goedkoop voedsel beperkte de stijging van de levensduurte. Zo slaagde de overheid erin om het groeiend stedelijk industrieel proletariaat zoet te houden. Om de Belgische landbouw te redden en de verdere ontvolking[9] van het platteland tegen te gaan, werd naar een andere oplossing gezocht. Onze landbouw, met zijn vele kleine bedrijven, moest zich specialiseren en zich, naar Nederlands en Deens (!) voorbeeld, toeleggen op veeteelt, melkproductie en tuinbouw. Voor deze sectoren werden in 1887 en 1895 wel beschermende maatregelen genomen maar voor tarwe zou België afhankelijk blijven van import, met alle gevolgen van dien tijdens de Eerste Wereldoorlog.

Ondertussen zochten wetenschappers naar middelen om de kwaliteit van land- en tuinbouw te verbeteren (degelijke kunstmeststoffen, proefvelden, rasveredeling) en naar manieren om de gewassen doeltreffender te beschermen tegen ziekten en plagen. Gebrek aan hygiëne en verzorging was de oorzaak van vee- en van kindersterfte[10]. De medische wetenschap was er ondertussen ook op vooruit gegaan en de ontdekkingen van Louis Pasteur brachten nieuwe inzichten voor de bewerking en de bewaring van de melk. Maar er zou nog heel wat tijd verstrijken vooraleer boeren en veehouders die een belangrijke schakel waren in de distributieketen^[11], hiervan overtuigd geraakten. Hun zonen en dochters moesten dringend beter opgeleid worden en kennismaken met de nieuwe wetenschappelijke inzichten. De katholieke ministers van Landbouw, Leon De Bruyn[12] en de West-Vlaming Maurice Louis Marie van der Bruggen[13], maakten daar nu werk van. Het ministerie van Landbouw kreeg extra middelen en meer armslag. Het kwam over de brug met toelagen voor alle mogelijke initiatieven die de landbouw, “la première des industries” in Vlaanderen, vooruit konden helpen.

soumagne en wevelgem, bakermat van de melkerijscholen

In 1887 ging een vertegenwoordiger van het ministerie van Landbouw melkerijscholen in Denemarken bezoeken en in 1888 of 1889[14] volgden Sidonie Tanghe en S… Bouillot een melkerijleergang in het Bretoense Coëtlogon (departement Côtes du Nord). Terug thuis brachten deze jonge dames de toestand van de Belgische melkindustrie in kaart[15]. Met de steun van landbouwcommicen uit het Land van Herve startten ze in Soumagne een “cours temporaire de laiterie”, een eerste melkerijschool. Van 24 maart tot 17 juni 1890 (12 weken) volgden tien “apprenties” (leermeisjes) er cursus waarna ze examen aflegden. Na deze sessie bleef  Bouillot verder werken in het Land van Herve. Sidonie Tanghe trok naar Wevelgem om samen met C… D’Haese, een oud-leerlinge van Soumagne, daar een tweede melkerijschool op te starten. De leiding was in handen van de heer Frederic d’Hont, directeur van het stedelijk labo van Kortrijk.

Een Driejaarlijks Verslag over de toestand van het landbouw(huishoud)onderwijs

De eerste Vlaamse melkerijschool werd ondergebracht in de “Abdijhoeve” van het echtpaar D’Hondt-Verheust[16] en gepatroneerd door de landbouwcommice van Kortrijk. Waar het in Wallonië tijdelijke leergangen betrof, was het de bedoeling van de overheid om in Wevelgem bij wijze van proef “une école permanente de laiterie” op te richten. Acht leerlingen volgden deze cursus die eindigde op 13 november 1890. Als we ons baseren op de duur van de leergang in Soumagne, moet de aanvang van de cursus dus eind augustus of begin september geweest zijn. Na afloop namen alle acht leerlingen deel aan het eindexamen en waren allen geslaagd. Naast Sidonie Tanghe en C… D’Haese waren er ook vreemde juryleden, o.a. Paul De Vuyst[17], landbouwingenieur van de staat, die aan de basis ligt van de didaktiek van het melkerijonderwijs en de landbouwhuishoudkunde. De twee best geklasseerde leerlingen kregen een beurs om het huishoudonderwijs in Duitsland te gaan bestuderen en zo lerares landbouwhuishoudkunde te worden” dans les écoles ménagères que le Département se propose de créer“. Het ministerie dacht dus al aan een stap verder dan “melkerijonderwijs”!

Uit het verslag van het eindexamen kunnen we het leerplan van de opleiding “melkerij” reconstrueren:

• Theoretisch gedeelte: melkerij, zoötechniek, “culture pastorale“, boekhouden
• Praktisch gedeelte: melken, bereiden van boter en kaas[18], praktijk boekhouding

Reizende melkerijschool voor de Eerste Wereldoorlog

Hoewel het aanvankelijk de bedoeling was dat de melkerijschool van Wevelgem een “école permanente” zou worden, zien we dat de opleidingen al gauw als “écoles volantes” (op verplaatsing, rondreizend) werden vermeld onder de rubriek “enseignement populaire“. Voor wat West-Vlaanderen[19] betreft, bestonden er in 1896 “tijdelijke melkerijscholen” in Oostkerke, Ramskapelle en Ingelmunster. Voor de jaren 1897 t/m 1899 werden er in onze provincie jaarlijks drie zulke leergangen ingericht met respectievelijk 43, 60 en 42 cursisten.

Na de eeuwwisseling, werd op sommige plaatsen de duur opgetrokken tot vier maanden. Als verklaring lezen we dat het bereiden van speciale kazen meer tijd vergde en dat er ook organisatorische problemen waren met het verplaatsen van materiaal voor de lessen huishoudkunde. En inderdaad, door de opkomst van de melkerijen, kwam in deze opleidingen de nadruk minder te liggen op de lessen melkerij maar verschoof de aandacht naar hoenderkweek, huishoudkunde, tuinbouw en kaasmakerij. We lezen in het RT voor de jaren 1900-1902:

“Tous les rapports sont unanimes à signaler que ces écoles rendent les plus grands services. Elles pénètrent dans les communes les plus reculées et portent l’enseignement aux cultivateurs quand ils ne vont pas à lui; l’installation d’une école temporaire de laiterie dans une localité rurale y amène le progrès en faisant connaître les nouveaux procédés, en montrant l’importance de l’alimentation rationnelle du bétail laitier et d’un choix judicieux de celui-ci au point de vue du rendement qualificatif, etc.; les élèves diplômées répandent constamment autour d’elles […] les saines notions d’agronomie qu’elles ont acquises à l’école”.

Bijscholing voor boerinnen rond 1900

Door het feit dat huishoudkunde en kinderopvoeding aan het programma werden toegevoegd, kregen deze reizende scholen vanaf 1903 een andere naam, nl. “écoles ménagères (agricoles) ambulantes“. Tussen 1906 en 1908 werden er in België een zeventigtal opgestart die 1038 diploma’s uitreikten. Het initiatief ging doorgaans uit van plaatselijke besturen of verenigingen[20]. Voor het eerst trok de minister ook de aandacht van het parlement op het nijpend probleem van de opleiding van de lesgevers. Voor de periode 1909-1911 lezen we dat er geen speciale bemerkingen zijn, “que ces écoles produisent toujours de bons résultats et sont bien fréquentées”. Het volgend RT verscheen pas in 1919 en behandelt de jaren 1912 t/m 1917. Door de oorlogsomstandigheden werden de gegevens minder nauwkeurig bijgehouden en was er een afzonderlijk verslag voor het Noorden en Zuiden van onze provincie. We lezen dat nu ook landbouwarbeiders uit het Zuiden hun dochters naar die scholen sturen “afin d’en faire de bonnes ménagères” En verder: “Aussi ces écoles sont-elles hautement appréciées à la campagne et généralement bien fréquentées, surtout en hiver, alors que les travaux de campagne ne retiennent pas les jeunes filles ailleurs”. Voor West-Vlaanderen vonden we geen sessies meer tijdens de oorlogsjaren, wel nog sporadisch in het binnenland, vooral in Wallonië waar hier en daar geklaagd werd over gebrek aan belangstelling en over materiaal dat door de Duitsers in beslag werd genomen. Omdat er in de eerste jaren na de oorlog een nijpend tekort was aan landarbeiders, werden de cursussen onderbroken wanneer men de meisjes op het land nodig had. In het voorheen bezet gebied, was er niet alleen een tekort aan aangepaste lokalen maar werden de lessen ook weer toegespitst op melkverwerking omdat de coöperatieve melkerijen daar stillagen. In de Westhoek was alles kapot en werden beperkte cursussen gegeven in rondrijdende woonwagens (écoles-roulottes). Omdat ze zo praktisch waren, bleef het succes van deze cursussen duren in de eerste helft van de jaren 1920. Weer werd melding gemaakt van gebrek aan infrastructuur. De normale duur bleef vastgesteld op vier maanden maar door de schoolvakantie voor de lesgeefsters en door het feit dat de uitrusting vaak moest verhuizen van de ene naar de andere locatie, gebeurde het dat de cursussen werden ingekort. Seizoensarbeid en de nabijheid van fabrieken maakten dat cursisten soms afhaakten. Deze tijdelijke scholen deden in de wintermaanden ook proeven met rantsoenen voor het vee en overtuigden zo plaatselijke landbouwers van het belang van deze opleidingen.

Reizende melkerijschool in 1935

Na 1925 raken we het spoor bijster. Het laatste RT verschenen in 1927 is nergens meer te vinden. Met de wetgeving op het landbouwonderwijs van 1933 werd dit soort onderwijs eindelijk eenduidig gereglementeerd en ingepast in het geheel van de onderwijswetgeving. Driejaarlijkse verslagen werden niet meer verspreid. Op een folder uit 1935 zien we dat er nog “reizende scholen voor land- en huishoudelijke opvoeding” bestonden. Was dit onderwijs toen meer als “tentoonstelling” voor boerinnen opgevat zoals blijkt uit een brochure?

Ondertussen waren andere opleidingen, zoals bv. de technische landbouwhuishoudscholen met volledige leerplan gemeengoed geworden en trokken nu meer boerenmeisjes aan dan vroeger.

concurrerende initiatieven

Geleidelijk van melkerijschool … naar landbouwhuishoudschool.

Al van in het begin kregen de “melkerijscholen” concurrentie van de landbouwhuis-houdafdelingen van de meisjes-pensionaten[21] die zich geleidelijk ontwikkelden tot zelfstandige technische scholen. De wet op het landbouwonderwijs van 4 april 1890 voorzag dat de staat drie middelbare scholen zou oprichten maar daarnaast bleef particulier initiatief subsidieerbaar o.a. op voorwaarde dat de school 15 leerlingen telde. De studies moesten minimum twee volledige leerjaren omvatten en met drie leerjaren kon men de erkenning als “landbouwhuishoudschool” krijgen. De wet legde ook de vakken vast: Frans, Vlaams, wiskunde, boekhouden, landelijke huishoudkunde, de waterpasbewerkingen, de landmeting, … het laatste voor de landbouwscholen voor jongens. Maar artikel 3 van de wet voorzag dat “de regering de in voorgaande artikel aangeduide leergangen mocht wijzigen of er andere openen”. Daarmee lag de weg open voor een specifiek programma voor meisjes. In West-Vlaanderen werden de eerste landbouwhuishoudscholen met volledig leerplan geopend in Anzegem, Kortemark (gestart in 1894)[22] en Moorslede. In het begin werden ze alleen door het ministerie van Landbouw gesubsidieerd maar na de Eerste Wereldoorlog ook door de provincie[23]. Naast lessen melkerij kwamen nu ook andere vormingscomponenten aan bod: algemene vakken, kinderverzorging en -opvoeding, koken, onderhoud, huishoudelijke naad, tuinbouw, neerhof, enz. Volgens de principes van Paul De Vuyst, later overgenomen door de Boerenbond, moesten de meisjes worden opgeleid tot medewerkende echtgenoten op het bedrijf en waren ze verantwoordelijk voor de melkerij, het neerhof, de groentetuin en het dienstpersoneel. Als katholieke echtgenote en moeders van een kroostrijk gezin, stonden ze daarnaast in dienst van de Kerk en maakten deel uit van een fiere boerenstand die gespaard was gebleven van zedenverval zoals in de industriesteden. In latere jaren werd de rol van de boerin in het bedrijf minder benadrukt[24].

Melkerijles rond 1900

latere initiatieven

Na de Eerste Wereldoorlog, werden, onder de benaming Section ménagère agricole du degré primaire, tweejarige landbouwcursussen van in totaal 200 lesuren ingericht voor meisjes van 14 jaar die de 4de graad van de lagere school hadden beëindigd. De bedoeling was duidelijk: een elementaire opleiding in de landbouwhuishoudkunde geven aan meisjes van wie de ouders onvoldoende kapitaalkrachtig waren om hen te laten studeren aan een middelbare landbouwhuishoudschool met verplicht internaat. Tegen 1925 hadden Bredene, Koolskamp, Kortemark, Houthem, Ingelmunster, Moorslede, Roeselare, Sint-Elooiswinkel en Woesten zo’n cursus ingericht[25]. Het ministerie van Openbaar Onderwijs en het provinciebestuur subsidieerden samen.

Een opleiding gericht op hetzelfde publiek, was de “section primaire à programme plus développé.”[26]. In 1923 organiseerden drie West-Vlaamse scholen (Kortemark, Zedelgem en Vladslo) samen tien sessies en kregen 133 meisjes een diploma. Buiten de vermelding in het RT hebben we geen verdere gegevens gevonden.

Direct na de Tweede Wereldoorlog ontstond nog een Landbouwhuishoudschool-Type II. Naar structuur en leerplannen was die opleiding een nogal hybride constructie met leerinhouden uit de bestaande technische landbouwhuishoudschool, met elementen die verwijzen naar het later beroepsonderwijs (de helft van de lestijden bestaat uit praktijk, klein aandeel algemene vakken met eenvoudige leerplannen) en naar het onderwijs met beperkt leerplan (30 wekelijkse lesuren over twee schooljaren). Aanvragen tot erkenning door de provincie kwamen uit Beernem, Koekelare, Kortemark, Merkem, Oedelem en Wingene. Die type II-scholen waren bedoeld als alternatief voor de landbouwhuishoudscholen met volledig leerplan en verplicht internaat (Anzegem, Kortemark, Moorslede en nu ook Ruiselede) en voor de tijdelijke landbouwcursussen. Ze verdwenen echter even vlug als ze gekomen waren. Op enkele plaatsen werden ze omgevormd tot de lagere cyclus van technische landbouwhuishoudscholen.

de opleiding van de leerkrachten

De eerste leerkrachten van de melkerij- en de landbouwhuishoudscholen hadden geen specifiek diploma. In het beste geval waren ze in het bezit van een diploma van lager onderwijzeres gecombineerd met een diploma van een melkerijleergang. Het ministerie van Landbouw vond dit een tekort.

Lagere normaalscholen zagen daar een opportuniteit. In het H. Hartinstituut van Heverlee met zowel een normaalschool als hoger landbouwonderwijs voor meisjes, bestond de mogelijkheid om de twee opleidingen te combineren:

“Les unes dirigeront une ferme, les autres seront maîtresses de laiterie ou d’écoles ménagères-agricoles, ou conférencières. […] Non seulement ces élèves deviennent des fermières accomplies, mais encore elles reçoivent un cours de méthodologie, en vue de leur formation comme maîtresses”, lezen we in de RT.

Vanaf 1911 evolueerde dit naar de eenjarige opleiding: “cours normale agricole pour institutrices diplômées“. Tussen 1911 en 1917 volgden 29 gediplomeerde onderwijzeressen die cursus. Zo’n speciaal jaar bestond ook in de normaalschool van Onze-Lieve-Vrouw-Waver.

Voor het geven van lessen landbouwhuishoudkunde aan lagere schoolkinderen, organiseerde de Kortemarkse landbouwhuishoudschool een vakantiecursus van 21 tot 31 augustus 1923[27]. Hieraan namen een zeventigtal West-Vlaamse onderwijzeressen deel van wie een 40-tal een attest behaalden van Normaalleergangen in de landbouwhuishoudkunde, erkend door de provincie.

Landbouwhuishoudscholen (hier Kortemark) waren meestal opgevat als “modelhoeve”: van links naar rechts: schuur, koestal, lesgebouw met slaapzaal boven, moestuin en achter het gebouw: neerhof, weiden en akkers. Melkverwerking gebeurde in de kelders.

Dat de school van Kortemark deze leergangen mocht organiseren had waarschijnlijk te maken met het feit dat de zusters Beatrix en Madeleine bij de eersten van onze provincie waren die voor de middenjury een diploma van regentes landbouwhuishoudkunde hadden behaald in het Hooger Normaalinstituut voor Landelijke Huishoudkunde van den Staat in Laken dat pas na de Eerste Wereldoorlog werd opgericht. Later zouden de vrije regentaten van Berlaar, Heverlee, Tielt, … volgen.

de verslagen van sidonie tanghe

Voorpagina verslag van Sidonie Tanghe en Florence Deleu.

Bij ministerieel besluit van 21 augustus 1889 werden Sidonie Tanghe en S… Bouillot belast met het opstellen van een verslag over de voornaamste Belgische melk- en kaascentra. Ze legden de laatste hand aan hun 28 bladzijden tellende tekst in het Frans op 5 november 1889 in Hoei. De publicatie volgde in de Bulletin de l’Agriculture[28] van 1890. Hun verslag is erg technisch maar toch heel vlot geschreven[29]. Na een gedetailleerd overzicht van de toestand van de melkerij in de verschillende delen van het land, klagen ze de achterlijke methoden aan die nog op vele plaatsen gebruikelijk zijn. Zo is variatie in de samenstelling van veerantsoenen niet gekend, evenmin als het gebruik van een thermometer bij het karnen, van een vetgehalte meter, enz. “Les notions élémentaires d’hygiène sont lettre morte dans nos compagnes“, vervolgen ze. Ze verwijzen ook een paar keer naar de “baratte danoise“, het Deense karntoestel, dat bij ons nog niet echt gekend is. Hun conclusie is tweeërlei: vooruitgang op grote schaal is alleen mogelijk door het inrichten van tijdelijke melkerijscholen en door samenwerking van landbouwers binnen coöperatieve melkerijen.

Onder de rubriek Publications du personnel des écoles de laiterie wordt in het RT 1894-1896 Sidonie vermeld met haar verslag over L’industrie laitière dans les pays du Nord[30]. In dit rapport dat ze in samenwerking met Florence Deleu gepubliceerde in 1895, doet ze verslag van een studiebezoek aan Denemarken, Noord-Duitsland en Nederland. De lijvige tekst in het Frans is opnieuw heel technisch en zakelijk en bevat geen persoonlijke informatie (bv. over reisroute, verblijf, taal die ze gebruikten bij hun contacten, enz.). Hoe het gesteld was met hun kennis van het Deens of bij wie ze eventueel les hadden gevolgd, kunnen we dus niet achterhalen. De schrijfsters stellen vast dat de Noordelijke landen aan de spits van de nieuwe technieken staan. Ze zijn ervan overtuigd dat overschakelen naar veeteelt ook bij ons de problemen van de landbouwsector kan oplossen. Ze promoten de melkcoöperatieven die, door het inrichten van labo’s, gezonde melk aan de bevolking kunnen bezorgen. Een klare en gedetailleerde boekhouding waarin alle kosten worden genoteerd, kan vertrouwen scheppen bij de melkproducenten en hen ervan overtuigen dat ze een eerlijke prijs krijgen voor de melk die ze bij de coöperatieve afzetten. In Denemarken is er ook een reglementering voor de fabricatie van margarine die het vervalsen van boter tegengaat.

Daarna verdwijnt Sidonie Tanghe in de nevelen van de geschiedenis. Na 1895[31] vonden we haar naam niet meer terug, ook niet in het baanbrekend werk over de vorming, de taak en de verenigingen voor boerinnen dat Paul De Vuyst[32] zo’n vijftien jaar later publiceerde. Dit is natuurlijk niet verwonderlijk want, zoals we zagen, was het concept van “melkerijschool” toen al achterhaald.

© John Aspeslagh

Bijlage: melkerijleergangen en landbouwhuishoudleergangen in onze provincie volgens de RT

De Red Star Line was gedurende zo’n 60 jaar actief, meer bepaald van ca 1870 tot net voor de Tweede Wereldoorlog. De opeenvolgende generaties schepen – waarvan de kleinschalige modellen zijn uitgestald– vervoerden ongeveer twee miljoen emigranten naar de Verenigde Staten en Canada. Dat waren uiteraard niet allemaal Belgen. Het merendeel bestond uit Oost-Europese uitwijkelingen en Joden.

Enkele namen van passagiers – samen met hun getuigenis – vindt men   op de eerste verdieping, bij de ingang van het museum. De meest bekende passagier van de Red Star Line was ongetwijfeld Albert Einstein die na zijn vertrek uit nazi-Duitsland, tot twee maal toe gebruik maakte van de diensten van deze rederij. In dezelfde tentoonstellingsruimte staan originele reiskoffers en ander reismateriaal. Er hangen een paar schilderijen die de emigrantenstroom voorstellen. We zien er ook uitvergrote stadszichten van het Antwerpen van toen want de stad speelde een essentiële rol in heel het Red Star-verhaal. Die twee miljoen emiranten zijn allemaal met pak en zak door Antwerpen getrokken, van het Centraal Station naar de kaaien, en een aantal zijn er ook gebleven, o.a. Joodse emigranten uit het Oosten van ons continent die door eigen organisaties in Antwerpen werden opgevangen en ook een plaats kregen in de lokale Joodse gemeenschap die ze numeriek hebben versterkt.

We vervolgen het bezoek en komen via een fictieve loopbrug terecht op onze boot naar de Nieuwe Wereld. Het leven aan boord van zo’n passagiersschip komt nu uitvoerig aan bod. We zien er de luxe cabines, het eigen drukwerk van de Line, de ontspanningsmogelijkheden voor de passagiers van eerste klas: orkest, danszaal, zwembad, enz.

Toch gaat er ook veel aandacht naar de passagiers van 3de klas en de triestige omstandigheden waarin zij, helemaal beneden in het schip, de overtocht meemaakten. Hier geen gezellig ingericht restaurant om knusjes te tafelen met officieren van het schip, wel lange tafels, met veel minder luxueus vaatwerk. Het water dat de 3de klas kreeg, bleek ook ondrinkbaar en enkel goed om er zich mee te wassen. Ook blijft men hier even stil staan bij de medische en hygiënische controle, o.a. op luizen, waaraan de lagere klasse voor haar vertrek onderworpen was. Deze categorie van passagiers was verplicht gedurende een heel uur onder de douche te staan terwijl de kleren en reiskoffers werden gedesinfecteerd. Niet zonder reden, want zoals we seffens zullen zien wanneer we van onze fictieve boot ontschepen, in New York wachtte hen, naast een strenge administratieve controle, een even of nog strenger geneeskundig onderzoek. Pas als ze zonder gevaar waren voor de gezondheid van de Amerikanen en geen epidemieën naar de nieuwe wereld meebrachten, mochten ze hun kansen wagen in de States.

Bij het buitenkomen van het museum, kan je ook digitaal de passagierslijsten van de Red Star Line raadplegen en kijken of er ooit een familielid met één of ander schip van de lijn een nieuw leven is gaan opbouwen aan de andere kant van de oceaan.

Vandaag is het de gewoonte om originele locaties in te richten als museumruimte. Meestal slaagt men erin om via de nodige verbouwingen een aangename en functionele ruimte te creëren, voorzien van modern comfort en hedendaags digitaal en audiovisueel materiaal. Dat is hier ook zeker het geval. Mensen met een beperking beschikken over een lift en kunnen in alle ruimten terecht. Ook aan brandveiligheid werd voldoende aandacht besteed. Ondergronds is er een toiletruimte en staan er lokkers ter beschikking.

Om praktisch redenen wordt aangeraden om via de website te reserveren en te betalen. Zo vermijdt men lange wachttijden, niet alleen in vakantieperiodes maar ook tijdens het schooljaar.

Heel wat scholen hebben ondertussen het Red Star Line-museum ontdekt als bestemming voor school- en studiereizen. Vandaag biedt Antwerpen heel wat meer dan het klassiek bezoek aan de Zoo zoals we vijftig jaar geleden zelf hebben meegemaakt.