We slaan de richting in van de kerk en komen voorbij de afspanning Het Mortierken dat een mooie kaart biedt aan dagjestoeristen. Wie nog even wil plassen vooraleer de tocht aan te vatten kan hier terecht. En op de terugweg kan je opnieuw hier de keel doorspoelen.

We lopen even binnen in de Onze-Lieve-Vrouwhemelvaartkerk die teruggaat op een Romaans bedehuis dat in de 13de eeuw werd omgebouwd en uitgebreid tot een driebeukige kruiskerk met een oorspronkelijke vieringtoren. Het interieur loont de moeite. Niet alleen de schilderijen en de barokke altaren trekken de aandacht, ook het Mariabeeldje dat hier wordt bewaard en dateert uit de 15de eeuw. Sinds al die tijd is het beeldje een voorwerp van verering geworden. De kerk wordt omgeven door een kerkhof dat heel goed wordt onderhouden en waar bomen rust en vrede uitstralen.

De totale wandelroute omvat 15 km maar ze kan ook opgedeeld worden in twee circuits van telkens  7 km. We opteren om vandaag te wandelen langs het gedeelte waardoor de smalle Blankenbergse vaart stroomt.

Na zo’n 700 meter botsen we op een schilderachtige bruggetje bij een kleine veldkapel die nog steeds dienst doet voor volksdevotie. We steken de brug over en bereiken zo de gemeentegrens tussen Zuienkerke en Sint-Pieters-Brugge. Rechts bemerken we een statige molen die bij de drooglegging van de streek dienst deed om het water uit het veengebied te pompen. In het verlengde van de molen bemerken we in de verte het gebouw van het Brugs AZ Sint-Jan. Ongelooflijk dat dit zo rustig en uitgestrekt natuurgebied in vogelvlucht op zo’n korte afstand ligt van de drukke stad.

Langs de talrijke grachten en kreken bereiken we bij de Twee Speyen, het uiteinde van de Blankenbergse vaart Een schutsluis die nu ook buiten dienst is, kwam hier in de plaats van een “overdracht” waarlangs kleine platte vaartuigen via kabels in het kanaal Brugge-Oostende werden overgetrokken. We volgen het kanaal over zo’n 250 meter en slaan dan rechtsaf langs de Steenkaai.

Prachtig natuurgebied met typische planten, runderen, schapen, paarden en groene kikkers in dit gebied met zijn talrijke waterlopen en poelen. Aan de T-kruising kunnen we kiezen voor het ingekort of het volledig circuit van 15 km.

We opteren voor de “korte pijn” en komen zo terug bij Het Mortierken waar een frisse Duvel al klaar staat om het stof en de hitte van deze heerlijke lentedag door te spoelen.

Prachtige wandeling in een nog grotendeels ongerept natuurgebied die om meer vraagt. We komen hier zeker terug voor het tweede deel van het circuit.

Het tweede deel van het circuit situeert zich ten Noorden van het kanaal Oostende – Brugge, in een nog grotendeels agrarisch en waterrijk gebied. We komen vanuit Varsenare en plaatsen de wagen aan de Vaartdijk Zuid, in de buurt van een gezellig en door wielertoeristen druk bezocht cafeetje. Het uitgeschreven circuit is veel ruwer en woester dan dat van het eerste deel van de wandeling. Zonder stevige wandelschoenen of laarzen zeker niet aangewezen in een natte periode want het grootste deel van de wandeling verloopt via onverharde paden met veel diepe plassen. Het spatten van de  landbouwvoertuigen zorgt voor een bijzonder modderig parcours en het wordt echt uitkijken en laveren wat de wandeling heel wat minder aantrekkelijk maakt. Hele porties van het natuurgebied zijn heringericht door de Vlaamse Overheid en worden als hooi- en weilanden gebruikt door de landbouwers. Maar ook hier botsen we in de verte op de aanwezigheid van het Brugse AZ. Dit bewijst hoe dicht dit natuurgebied ligt van het drukke Brugge.

---

[1] Westtoer WD /3029/2009/53

• Authentieke historische bronnen
• De “beau monde” ontvlucht de stad
• Oostende overspoeld door de vluchtelingen
• Al die mondjes hebben honger
• Oostende in de verdediging

Nadat de Oostendenaars van het oorlogsnieuws bekomen zijn en de eerste paniek van zich hebben afgezet, breken enkele weken aan waarvoor men vijfentwintig jaar later een naam zal vinden, de “drôle de guerre“. Begin augustus 1914 speelt de oorlog zich nog ver van de kust af. De ernst van de toestand dringt pas echt door als Luik, Brussel en Gent in handen van de vijand vallen. Alle hoop blijft gericht op de forten rond Antwerpen die de Duitse aanval definitief moeten afslaan.

Dag na dag komt de oorlog dichter. Niet alleen de vluchtelingen en de gewonden vinden de weg naar de kust, ook de Duitsers komen op verkenning in de kustprovincie. Eind augustus wordt de streek een eerste keer geconfronteerd met een vijandelijke voorhoede die teruggeslagen wordt aan de Snaaskerkebrug. Twee weken later is het weer prijs aan het Roggeveld, tussen Zarren en Esen. Het optimisme waarmee de kranten tot op het laatste moment de gebeurtenissen proberen te verslaan, wijkt meer en meer voor het pessimisme van de harde realiteit, zeker als Antwerpen valt en de regering naar Oostende vlucht. Als die na enkele dagen opnieuw vertrekt, is het duidelijk: de situatie is hopeloos. Het is nu nog een kwestie van enkele uren eer de Duitsers Oostende zullen bezetten. Op 15 oktober om half tien is het zover en het zal vier lange en bange jaren wachten zijn op hun vertrek.

Donderdag 30 juli. Een algemene mobilisatie hangt in de lucht en de oorlog is nog niet verklaard. Het 3de Linieregiment wordt preventief belast met de bewaking van de stations Oostende-Stad en Oostende-Kaai en van de haveninstallaties.

Zondagochtend 2 augustus houdt het 23ste linieregiment een troepenparade. De gemobiliseerde militairen marcheren richting Raversijde en Leffinge en keren terug naar hun kantonnement via de Hoge Barriere. Het 3de Linieregiment neemt stelling in de Kerkstraat en patrouilleert op de zeepromenade. De soldaten staan in het middelpunt van de belangstelling. De vissersvrouwen leven met de soldaten mee en stoppen hen allerlei snoep en lekkernijen toe.

Maandag 3 augustus verklaart Duitsland de oorlog. Het leger vordert niet alleen paarden op maar ook auto’s, vrachtwagens en fietsen worden in beslag genomen. ‘s Middags defileren de militairen langs Petit Paris. Ze krijgen weer applaus van de bevolking.

In de vooravond neemt de Burgerwacht de bewaking over van de militairen, een teken dat de reguliere troepen spoedig naar de Oostgrens zullen vertrekken. De Burgerwacht bewaakt de stations, de bruggen van Oudenburg, Snaaskerke en Leffinge, het buskruitmagazijn van het Zeewezen en de spoorweg tot aan Plassendale en Snaaskerke[1].

In de buurt van Oostende-Stad aan het Hazegras, is het die avond bijzonder druk. Acht[2] lange treinstellen staan te wachten om het garnizoen[3] van Oostende naar het binnenland te brengen. De eerste trein vertrekt even na middernacht richting Tienen en de laatste trein tuft het station uit rond drie uur in de ochtend. De soldaten marcheren onder klaroengeschal het stationsgebouw binnen en zingen luidkeels De Vlaamse Leeuw. Het patriottisch gevoel kan niet op, ook niet bij de talrijke familieleden en kijklustigen die een rij vormen van de kazerne tot op de perrons. Er is veel hoerageroep maar als de eerste trein wegrijdt, vloeien de tranen. “Leve België, Vive la Belgique, Vive la France” schreeuwt de menigte.

Dinsdag 4 augustus vallen de Duitsers binnen. Nu is het ernst in de streek rond Luik.

Donderdag 6 augustus draagt de Oostendse Burgerwacht de bewaking van de bruggen van Oudenburg, Snaaskerke en Leffinge over aan de burgemeesters van die gemeenten. Kwestie van de lasten te verdelen.

Le Littoral van 8 augustus is nog bijzonder optimistisch. De kosten van de oorlog zullen zo hoog oplopen dat Duitsland binnen het jaar bankroet is, schrijft de krant. En ze rekent erop dat door het stilvallen van de economie en de industrie in de oorlogvoerende landen, het conflict na vijf maanden achter de rug zal zijn.

Burgemeester Auguste Liebaert[4] licht op 11 augustus de bevolking in dat een dienst van “vliegmachienen en hydroplanen” wordt ingelegd tussen Groot-Brittannië en Oostende. De Oostendenaars krijgen een schets met de kenmerken van de geallieerde en de vijandige vliegtuigen[5]. De burgemeester rekent er op dat de bewoners hulp bieden als een geallieerd vliegtuig in nood is.

Het stadsbestuur houdt een inventaris bij van de nog beschikbare paarden, auto’s en trekhonden.

Net voor half augustus arriveren zevenduizend vrijwilligers onder wie veel Belgen woonachtig in Frankrijk. Ze hebben een grote voorraad wapens en munitie bij en krijgen een eerste opleiding in het voorlopig nog veilige Oostende.

Brussel wordt bezet op vrijdag 21 augustus. Er komen geen Brusselse kranten meer binnen. Burgemeester Liebaert roept de Oostendenaars op om de koelbloedigheid te bewaren voor het geval de Duitse troepen de stad zouden innemen. Ze mogen de vijand vooral niet provoceren om te vermijden dat hij wraak neemt op de burgerbevolking zoals al op veel plaatsen is gebeurd. Het stadsbestuur blijft in elk geval op post. ‘s Avonds wordt de Oostendse Burgerwacht ontbonden.

Zaterdagvoormiddag 22 augustus patrouilleren Britse oorlogsbodems vóór de kustlijn van Oostende. Burgemeester Liebaert[6] en stadsecretaris Thoné varen erheen en krijgen van de bevelhebber de verzekering dat er niet op de stad zal worden gevuurd zolang de Belgische overheden het niet nodig achten.

Om 18 uur worden gekwetste militairen uit het militair hospitaal en het lazaret Stracké[7] aan boord gebracht van de maalboot Prinses Clémentine die naar Duinkerke vaart. De militaire overheid geeft de in beslag genomen auto’s terug aan de eigenaars. Troepen verlaten de stad die zo het statuut van “open stad” krijgt.

Op maandag 24 augustus vergadert de gemeenteraad met generaal Harou[8] voor een gedachtenwisseling over de militaire situatie. De generaal verklaart dat hij de stad zal verdedigen als die wordt aangevallen door een beperkt legerdetachement. In geval van overmacht, zal hij de bevelen van het hoofdkwartier afwachten. In een telegram aan graaf de Lalaing, de Belgische ambassadeur in Londen, vraagt de gemeenteraad diens tussenkomst bij de Britse autoriteiten om hen ertoe te overhalen de stad te verdedigen met “regelmatige krachten“, dus met gewone middelen.

Tachtig leden van de Burgerwacht uit Verviers, Brussel en Gent – steden die ondertussen bezet zijn – vinden een onderkomen in de stadsschool van de Wittenonnenstraat. De pas ontbonden Oostendse Burgerwacht wordt terug opgeroepen voor politionele taken. Volgens L’Echo wijst dit erop dat de overheid toch van plan is de stad te verdedigen. Volksvertegenwoordiger Henri Serruys informeert bij de minister van Oorlog naar de rechten en plichten van de Burgerwacht[9].

De bevolking is kwaad omdat het stadsbestuur de vlaggen van de geallieerden aan het stadhuis heeft weggenomen.

Heel vroeg in de ochtend van dinsdag 25 augustus is een Duitse patrouille[10] van ongeveer 150  Uhlanen te paard en per fiets op verkenning tussen Torhout en Gistel. Ze vallen het station van Gistel binnen waar ze het geld meenemen, een stuk spoor vernietigen en de telegraafdraden doorknippen. Om kwart voor zes laten ze de Snaaskerkebrug dichtdraaien. Zevenhonderd meter verder op raakt de patrouille slaags met tweehonderd Belgische rijkswachters van wie er vijf sneuvelen. Een drietal Duitsers wordt gevangen genomen en twee zijn zwaargewond. Ze worden samen met de gewonde rijkswachters naar Oostende overgebracht. De rest van de Duitse patrouille trekt zich terug in de richting van Torhout. Le Littoral benadrukt dat het om Duitse verkenners gaat en niet om een voorpost van het Duitse leger.

De burgemeester verbiedt samenscholing van meer dan tien personen op de openbare weg. Optochten en stoeten moeten vooraf toelating krijgen.

Donderdagvoormiddag 27 augustus heeft in een stampvolle Sint-Petrus- en Pauluskerk de begrafenis plaats van de vijf rijkswachters die twee dagen eerder gesneuveld zijn. Britse fuseliers die pas in Oostende zijn aangekomen, bewijzen spontaan de eer. Deken Camerlynck gaat voor en houdt de homilie. Op het kerkhof[11] houden de commandant van de Rijkswacht en de burgemeester een lijkrede.

Ondertussen ontschepen vierduizend Britse soldaten in het Zeestation. Omdat de oorlogsbodems een te grote diepgang hebben voor de haven, worden de militairen met de maalboot afgehaald[12]. Van op promenade slaat een grote menigte de operatie gade. De Tommies krijgen een enthousiast onthaal door de bevolking die hen fruit, koeken en sigaren toestopt.

In de late namiddag houden Britse vliegtuigen een oefening boven het Westerkwartier. De bewoners denken aanvankelijk dat het Duitse toestellen zijn. Na afloop landen de toestellen op de Wellingtonrenbaan.

Zaterdag 29 augustus. Alles is rustig in Oostende en volgens de luchtverkenning ook op andere plaatsen in de provincie. Op de invalswegen van Oostende zijn volop verdedigingswerken aan de gang.

Een Britse “dirigeable” (luchtballon)[13]  vliegt in de voormiddag boven de stad.

Voortgaande op een artikel uit de Londense Times van 28 augustus schrijft L’Echo dat de Britse zeemacht een aanzienlijk aantal manschappen in Oostende aan wal heeft gezet. De laattijdige aankomst van Britse troepen zou volgens de Britse krant te wijten zijn aan de tussenkomsten van het Oostends stadsbestuur. L’Echo vindt dit bericht totaal uit de lucht gegrepen.

Drieduizend Belgische vrijwilligers die een week opleiding in Duinkerke achter de rug hebben, zijn na de middag terug in Oostende. Ze zullen de Engelse militairen hier ondersteunen.

Eerder op de maand werden de drankgelegenheden verplicht op middernacht te sluiten. Op bevel van de provinciale militaire overheid, moeten cafés en openbare gelegenheden vanaf nu al om 21 uur sluiten. Na hevig protest wordt het sluitingsuur toch weer een uur opgeschoven[14]. De maatregel zou er gekomen zijn op vraag van de Britse admiraliteit en gelden voor de hele kust. Bovendien vraagt de militaire overheid om na 21 uur de ramen te verduisteren. De Rijkswacht houdt een oogje in het zeil.

Een Brit, een zekere Allen Upward, neemt de leiding over van de Oostendse scouts van wie de leiders gemobiliseerd zijn. Hij wijst op het risico dat de Duitsers scouts in uniform als militairen kunnen aanzien.

Zondag 30 augustus genieten de Oostendenaars van het mooie weer en vanop de promenade en het staketsel volgen ze de bewegingen van het Brits eskader. Fototoestellen worden inbeslaggenomen. Later op de dag oefenen ook militaire vliegtuigen boven de stad.

In de late namiddag woont burgemeester Liebaert een defilé van Belgische en Britse militairen bij. De Britse bevelhebber Brigadier-Generaal Sir George Grey Aston[15] dankt het stadsbestuur en de bevolking voor de sympathieke ontvangst en de steun. De volgende dag neemt de burgemeester afscheid van hem in Hotel Terminus.

Op dinsdag 1 september verlaten de Britse militairen Oostende en trekken via Zeebrugge naar Antwerpen. Om spionnen op een verkeerd spoor te zetten, laat men lege treinen op en af rijden. Een Duits vliegtuig scheert op hoge hoogte over Oostende[16]

Tijdens het weekend van 6 september is het nog altijd rustig in de stad en in de provincie. Er zijn geen vijandige troepenbewegingen, schrijft L’Echo die vraagt dat de beiaard zou ophouden met om het uur Walzertraum van Oscar Straus te spelen. Voor een patriot is deze muziek niet langer te genieten, schrijft de krant.

Een Duits vliegtuig maakte een noodlanding in Oostende. Twee officieren worden opgepakt[17].

L’Echo van woensdag 9 september verzekert voor de zoveelste keer dat Oostende niets te vrezen heeft omdat de stad geen deel uitmaakt van het Duits krijgsplan.

Een kolonne van zestig voertuigen van het vierde legerkorps uit Namen komt op donderdag 10 september in Oostende aan en verlaat kort nadien opnieuw de stad met onbekende bestemming.

Vroeg in de ochtend van zondag 13 september heeft bij de wijk Roggeveld, tussen Zarren en Esen, een treffen plaats tussen zo’n 250[18] Ulanen en Belgische militairen. Na de middag slaan de Ulanen op de vlucht en laten materiaal, gewonden en dertig paarden achter. Enkele Duitsers worden gevangen genomen. Oostendenaars zien het militair transport voor gewonden op en af rijden in de richting van Diksmuide. Bij hun terugkeer per speciale tram via Leke, staat een enthousiaste groep Oostendenaars de soldaten van het 3de en 13de Linieregiment op te wachten aan de Torhoutsesteenweg. Oostendenaars lopen met de soldaten mee tot aan de kazernepoort.

De Franse vliegenier Adrien Gilbert[19] komt ‘s avonds aan. Roland Garros[20] wordt de dag nadien verwacht.

Vanaf donderdag 17 september moet elke wandelaar die zich van het station naar de haven begeeft, een speciaal pasje hebben.

In de nacht[21] van donderdag op vrijdag 25 september gooit een Zeppelin vier bommen op de omgeving van de vroegere vismijn (de Cierk of Cirque), het Zeestation en het Hazegras. Een hond wordt hierbij gedood maar voor de rest is er enkel materiële schade. De Duitsers wilden het Zeestation, de Smet de Nayerbruggen, de kazerne en de spoorweg Oostende-Brugge bombarderen. Dat de Duitse Zeppelin nog meer schade in Oostende had kunnen toebrengen, blijkt uit het feit dat, om zijn ballast kwijt te geraken, “de bestuurbare ballon” later in een veld in de omgeving van Torhout twee bommen van 122 kilo afwerpt. Als gevolg van dit bombardement, beveelt de militaire overheid ook alle lichten te doven vanaf 21 uur. Omdat Oostende een open stad is, tekent burgemeester Liebaert bij de Amerikaanse consul Johnson [21b ]protest aan tegen het bombardement.

Zondagavond 27 september is er opnieuw Zeppelin-alarm. Rijkswachters gaan op pad om de drankgelegenheden te ontruimen en de verlichting te doven.

De eerste 26 Canadese militairen arriveren op woensdag 30 september. Ze worden ontvangen in het Hôtel des Termes.

Op vrijdag 2 oktober komen opnieuw Britse militairen aan die direct in speciale treinen naar het front vertrekken. De eerste dagen van oktober komen ook nog Britse koloniale troepen aan die bivakkeren in de duinen en in Mariakerke. Deze naar schatting 14 000 militairen vertrekken allemaal richting Antwerpen[22]. De treinen komen terug met gewonde militairen[23] die worden overgebracht naar de plaatselijke militaire hospitalen die nu volzet zijn. Een volgende lichting gewonden wordt met de tram naar Middelkerke, Westende en verder over de IJzer gebracht.

L’Echo legt er de nadruk op dat de meeste militairen niet zo zwaar gewond zijn en dat de beslissing om de hospitalen van Antwerpen te “ontlasten” al een tiental dagen geleden werd genomen.

Geleidelijk dringt bij de Oostendenaars de ernst van de toestand door, vooral als ze vernemen dat geniesoldaten bezig zijn met het delven van loopgrachten in Snaaskerke. Als de soldaten van het 3de Linieregiment afgemat en ontmoedigd in Oostende terugkomen, is er geen twijfel meer mogelijk.

Het editoriaal van Le Littoral van zaterdag 3 oktober is sibillijns maar klinkt nog altijd optimistisch: «La situation générale est tout-à-fait satisfaisante», déclarait hier l’état-major. La veille il nous avait annoncé que la situation était seulement favorable. Satisfaisante vaut mieux, donc la situation s’est encore améliorée”. Wat verder blijkt dat dit optimisme toch niet zo groot is onder de bevolking: “Les lecteurs qui veulent bien nous honorer de leur confiance se seront épargné le souci de céder à la vague de pessimisme qui semble avoir gagné à ce moment-là la majorité de nos concitoyens, et est, du reste, déjà, — hâtons-nous de le dire, — complètement dissipée”.

Een sloep van de O.194 liep op een mijn. De sloep werd volledig vernietigd maar de vissersboot en de bemanning bleven gelukkig ongedeerd. Een Britse stoomboot met maïs aan boord en op weg van Galveston naar Zeebrugge, raakt drie mijnen. Vooraleer te zinken kan hij nog noodsignalen uitzenden. Garnaalboten komen ter hulp en de “sleepboot van de Staat” snelt vanuit Oostende toe.

Zondag 4 oktober blijven er de hele dag Engelse militairen[24] aankomen die onmiddellijk weer vertrekken richting Antwerpen om er de aftocht van de Belgische troepen te dekken. Jonge rekruten van de klas 1914 vertrekken per tram naar Ieper via Nieuwpoort en Veurne. Aan Petit Paris wuift de bevolking ze enthousiast uit en stopt hen gebak en fruit toe. “Ook was het een oorverdoovend geroep van: “Leve Oostende!” Velen schreven het zelfs met krijt op den buitenkant der wagens. In een dezer zwaaiden eenige soldaten Belgische vlaggetjes en zongen den ‘Vlaamschen Leeuw’ dat het kletterde“, schrijven Elleboudt en Lefèvre.

Vanaf maandag 5 oktober worden Oostende en omstreken afzonderlijk militair gebied. Duitsers en Oostenrijkers die in de kustregio worden aangetroffen, worden nu effectief als spionnen beschouwd. Idem voor wie hen logement verschaft. Vreemdelingen van een andere nationaliteit die voor de maand augustus niet in de kuststreek waren gedomicilieerd, moeten een verblijfsvergunning aanvragen. Belgen die de kustregio binnen willen voor militaire of andere ernstige motieven, moeten eerst een pas aanvragen bij de burgemeester van hun gemeente. Het is voortaan verboden om langs de kust per fiets of per auto te rijden.

Drankgelegenheden moeten opnieuw om 21 uur sluiten en verkoop van sterke dranken is voortaan verboden.

Dinsdag 6 oktober vertrekt een tram met rekruten van de lichting 1914 via Petit Paris en de Nieuwpoortsesteenweg naar het front.

De vissersboot O.213 loopt op woensdag 7 oktober op een mijn en zinkt met man en muis.

Een Taube werpt op donderdag 8 oktober strooibriefjes uit om de bevolking en de militaire aan te zetten de strijd op te geven.

Vrijdag 9 oktober zijn de Antwerpse forten gevallen. Het gros van het leger komt in Oostende aan en zet zijn tocht verder naar Nieuwpoort. “Dat was de genadeslag voor de meeste optimisten en vermeerderde niet weinig de paniek in de stad”, zeggen Elleboudt en Lefèvre. Het treinverkeer met Brugge is onderbroken. Geen treinen, geen telegraaf, geen telefoon en geen Belgische kranten meer, alleen nog de Nord-Maritime uit Duinkerke die de militaire toestand nog altijd rooskleurig voorstelt.

De laatste Britse soldaten komen op zaterdag 10 oktober aan. Zij vervangen de 2000 Britse militairen die na de val van Antwerpen in Nederland werden geïnterneerd. Ondertussen begint de ontruiming van Oostende en van de kuststreek tot aan de IJzer. Krijgsgevangenen en vertrouwelijke ministeriële documenten worden naar Engeland of Frankrijk verscheept.

L’Echo van zondag 11 oktober ontkent nog altijd dat Antwerpen gevallen is en voegt eraan toe: “Si les Allemands doivent venir un jour jusqu’à Ostende – ce qui semble fort improbable – ce ne sera pas de sitôt. Au surplus, la présence du roi à Ostende devrait suffire à rassurer la population”.

Twee dagen later, op dinsdag 13 oktober, werpt een Taube twee bommen op de Koninklijke villa en op de Gasfabriek. Er is gelukkig geen schade. Via een officiële mededeling maakt de regering bekend dat ze zich terugtrekt naar Le Havre van waaruit ze samen met de koning de strijd zal verder zetten tot het land is bevrijd.

De Burgerwacht[25] wordt ontbonden. De manschappen laten hun uniform achter of gooien het in het water. De legerstaf verlaat de stad met de maalboot Prinses Clémentine. De aviso Ville d’Anvers vertrekt met aan boord de kaderleden van het Zeewezen en hun familie.

Op woensdag 14 oktober vertrekt de plaatscommandant met de laatste maalboot[26]. Officieren verlaten de stad per auto en laten hun manschappen in steek met de woorden “Trek uw plan!”. Smissaert[27] schrijft: “Na den oorlog zal men wel eens mogen een onderzoeksken doen over het gedrag van zekere officieren, want is een groot gedeelte van ons leger ontzenuwd, zijn veel dappere leeuwen moedeloos geworden, de schuld is niet omlaag maar wel omhoog te zoeken”.

Munitie en wapens worden op spoorwagens geladen en vertrekken naar Frankrijk. Wat niet op tijd weg kan, wordt in het dok gedumpt.

De perscensuur is opgeheven omdat de censoren zelf het hazenpad kiezen. Sauve qui peut! Een Taube gooit een bom op het politiekantoor op de hoek van de Leffingestraat met de Spoorwegstraat. Gelukkig is er alleen materiële schade. De burgemeester roept de Oostendenaars op om de Duitse militairen niet uit te dagen, de kalmte te bewaren en zoveel mogelijk binnen te blijven

Donderdagochtend 15 oktober zijn alle Belgische militairen weg en zijn veel vluchtelingen verder gevlucht of naar huis teruggekeerd. De stad ligt er verlaten bij.

Om half tien komt de Duitse voorhoede vanuit Bredene op het Vandersweepplein[28] aan: een dragonder die de aanwezigen tot kalmte aanmaant. Daarna volgen Duitse huzaren en cyclisten. Ze gaan naar het stadhuis aan het Wapenplein voor een onderhoud met burgemeester Liebaert, de adjunct-politiecommissaris en de schepenen. De soldaten binden hun paarden vast aan de kiosk en maken een wandeling langs de zeepromenade. Elleboudt en Lefèvre beschrijven in mooie volzinnen de begrafenissfeer die er heerst in de stad:

“De kogel was door de kerk, de folterende onrust was verdwenen en de werkelijkheid was daar. Een doffe wanhopige gelatenheid maakte zich [van de Oostendenaars] meester, nog verhoogd door de grijze, mistige lucht, welk als een eindeloos rouwfloers boven de doodsche stad hing”.

De Duitse voorhoede wordt gevolgd door maarschalk Pacha von der Goltz[29], de algemeen gouverneur van België in wiens gezelschap de burgemeester en de stadssecretaris per auto naar Brugge vertrekken voor een onderhoud met generaal von Beseler die de militaire operaties in de kuststreek leidt. In een tweede auto volgt de heer Johnson, consul van de U.S.A[30] die zijn regering op de hoogte houdt van de gebeurtenissen. Een van de eerste daden van de Duitsers is het legen van de stadkassa met zo’n 7256 BEF[31]. Ook het vertier van de Duitse officieren in het Majestic Hotel aan de Zeedijk, komt op rekening van de stadskas. De Duitsers nemen het postgebouw, het justitiepaleis en de twee stations over. Ze bewaken ook de Kapellebrug. Ondertussen heropenen veel winkels. De burgemeester laat een nieuwe oproep tot kalmte aanplakken en roept op om samenscholingen te vermijden en vooral geen aandacht te trekken.

Om half twee trekt reeds een compagnie Duitsers door de Kapellestraat naar het Wapenplein, ‘s avonds gevolgd van het gros van de troepen: 600 infanteristen, 50 ruiters en een twintigtal wagens[32]. Al marcherend zingen ze Wacht am Rhein. De Oostendenaars kijken met een krop in de keel toe. De Duitsers worden ondergebracht in het stadhuis, de stadsscholen en de kazerne. In twee oorlogsdagboeken weerklinkt de dramatiek van het ogenblik door:

“Met den avond branden geene gaslanteerns in onze straten. [Enkel] in de Kapellestraat en op de Groote Markt alsook aan de brug der Kapellestraat branden de gloeilampen“, schrijft Smissaert.

En Silvain Van Praet in zijn Engels oorlogsdagboek: “At night no lights in the streets. Darkness everywhere. Ostend seems like a town over which death has spread its mantel”.     

Oorlog voeren zonder dat er slachtoffers vallen, is ondenkbaar. Daarom wordt dadelijk en parallel met de militaire maatregelen de opvang en de verpleging van de oorlogsslachtoffers georganiseerd.

Op de eerste oorlogsdag, dinsdag 4 augustus, bieden zich spontaan drieëntwintig verpleegsters aan in het Militair Hospitaal. De Oostendse militaire geneesheer Louis Garnier[33] staat aan het hoofd van de medische dienst en gemeenteraadslid Oscar Montangie[34] is verantwoordelijk voor het dagelijks bestuur.

In samenwerking met de lokale pers, richten de Oostendse geneesheren een comité op met zetel in de Albertschool om geld, medisch en ander materiaal in te zamelen en om aan vrijwilligers een basiscursus verpleegkunde te geven.

Aan het einde van de eerste oorlogsweek komen zevenentwintig verpleegsters van het Londens Rode Kruis aan in Oostende. Ze reizen in een “salonwagen” van de spoorwegen door naar Brussel voor de verzorging van Britse militairen. Wie als vrijwilliger gekwetsten wil verzorgen, kan een sessie volgen In het stadhuis waar professor Heymans van de Gentse universiteit de lessenreeks verzorgt.

Half augustus is er al voldoende infrastructuur voorzien. In het militair en het burgerlijk hospitaal, het pensionaat Sacré-Coeur[35], de hotels Terminus[36], Palace, Britannique, Belle Vue en d’Allemagne, beschikt het Rode Kruis in totaal over 1000 bedden waarvan 500 alleen al in het Palace Hotel. De kinderkribbe Louise-Marie in de Londenstraat wordt gesloten en als lazaret ingericht. Een maand later komt daar nog Hotel L’Océan aan de zeepromenade bij met 30 bedden. Eind september  schenkt Groot-Brittannië een röntgentoestel aan het hospitaal van Oostende. De Duitse bezetter zal in zijn vuistje lachen!

Er zijn ook nog ongevallen en persoonlijke drama’s. Een rijkswachter wordt aan de hand gewond bij het schoonmaken van zijn wapen. Een Engelse marinesoldaat die “speelde met zijn revolver”, wordt op slag gedood. Tijdens een oefening van de Burgerwacht aan de brug van Oudenburg gaat een geweer per ongeluk af. Burgerwachter Gerard Ardaen, 27 jaar, wordt levensgevaarlijk gewond en overlijdt in het hospitaal Stracké. Daar wordt ook een psychisch labiele soldaat van het 3de Linieregiment verpleegd die waanzinnig wordt.

Op de wandelroute moeten we een paar keer gedurende korte tijd wandelen langs gevaarlijke verbindingswegen of deze dwarsen. De betonnen Vannekensstraat-Westkanstraat is nogal druk bereden. Een omwonende doet zijn beklag over het rijgedrag van sommige chauffeurs die ook voor heel wat lawaaioverlast zorgen. Men rijdt er duidelijk veel te snel.

We vertrekken aan de Rick, een vroeger markpleintje dat omgeven was door herbergen. De naam komt van ‘Ter Eect’ en was één van de eerste bewoonde kernen van de gemeente Wingene. Het pleintje diende als marktplaats voor paardenhandel en is nu handig als parkeerplaats voor de wagen van de wandelaars.

Heel deze landbouwstreek werd pas grootschalig ontgonnen vanaf de jaren 1950. Typisch zijn de grote witte hoeven waar woonhuis en bedrijfsruimten onder één dak zitten.

Op het tracé van de wandelroute ten Zuiden van de Ricksteenweg en de Vijfwegenstraat komen we dichte bewoning tegen. Enkele werkman woonsten werden gerenoveerd of vervangen door riante eigentijdse woningen omringd door veel bloemen en door doornhagen gecombineerd met hulst. We zien er ook veel paarden en er zijn ook heel wat maneges in de buurt. Grote bezienswaardigheden vinden we hier niet, wat ons aantrekt zijn voornamelijk de natuur en de dieren. We komen ook een grote serre tegen wat wijst op tuinbouw.

Wat verder lopen we op een beekje met een diepe bedding waar tot midden van de 19de eeuw twee vijvers lagen. Het laaggelegen weiland en de dijken errond verraden de vroegere locatie. Aan beide zijden van het beekje bemerken we een glooiend landschap zodat het voor de wandelaar eerst zacht dalen en nadien een beetje klimmen is.

We zwenken nu rechts af in de richting van De Zingende Watermolen. Het landschap verandert: minder bewoning, meer weiland en braakliggende grond met hier en daar enkele bomen (overblijfsel van vroeger bebossing?) en ook bremstruiken die wijzen op de slechte kwaliteit van de grond. Voor De Zingende Watermolen ligt ook een grote poel die bijna onzichtbaar is vanaf de straat en waarschijnlijk uitgebaat wordt als privé visvijver van een of ander club. De Zingende Watermolen deed tot ca 1950 dienst als molen en werd in het begin van de 20ste eeuw ook aangedreven door een stoommachine zodat in droge periodes kon worden gemalen. De schoorsteen wijst op nog andere activiteiten als het maken van boter en het roten van vlas. De molen werd enkele jaren geleden gerenoveerd en behoort tot de industriële archeologie. Huidige activiteiten van deze vroegere molen zijn manege en horeca. Van dit laatste bemerken we alleen wat opeengestapelde tafeltjes op het terras zodat we besluiten dat de horeca activiteit eerder op een laag pitje staat ten voordele van het manegehouden. Not inviting voor wandelaars hoewel het een prachtige locatie is. Spijtig.

Hoe meer we opnieuw de Rick naderen, hoe ruwer het landschap wordt. Minder landbouw, hier en daar een weide met paarden, koeien of schapen, arme grond overwoekerd door boterbloemen en brem, met wat bomen. In de verte loopt de autosnelweg tussen Kortrijk en Brugge.

Tot slot zeker vermelden dat het circuit verzorgd is en meestal loopt over verharde wegen en paden. Alles is goed aangeduid, verkeerd lopen is zo goed als onmogelijk. Maar buiten de gezonde wandeling, de natuur en de dieren, de bebloemde landelijke woningen, moet je hier geen spectaculaire zaken komen zoeken. Wie op zoek is naar veldkapelletjes of historische hoeven is aan het verkeerd adres. De poel die in combinatie met de watermolen een toeristische attractie zou kunnen zijn, is zo goed als hermetisch afgesloten van de openbare weg en volledig weggestoken. Wandelaars, keep out! Privé-genot van enkelen haalt het op vermaak van velen. Landbouw en maneges primeren in de streek. Wandeltoerisme wordt geduld, nergens ontraden maar zeker ook niet aangemoedigd. Misschien is hier wel een taak weggelegd voor de gemeente Wingene?

Momenteel niet voor herhaling vatbaar.

• Authentieke historische bronnen
• De “beau monde” ontvlucht de stad
• Oostende overspoeld door de vluchtelingen
• Al die mondjes hebben honger
• Oostende in de verdediging

In de nacht van zaterdag op zondag 2 augustus dragen Rijkswacht en politie de oproepingsbrieven voor de algemene mobilisatie rond. Op maandag 3 augustus is het dan zover: Duitsland verklaart de oorlog.

De bevolking geraakt in paniek en neemt voorzorgen. Marktkramers weigeren bankbiljetten omdat geruchten de ronde doen dat het papieren geld de helft van zijn waarde heeft verloren. Oostendenaars en toeristen bestormen de plaatselijke Nationale Bank om biljetten voor muntstukken te wisselen. Politieversterking komt erbij te pas en de brandweer moet nadarafsluitingen plaatsen. De agenten slagen er niet in om de menigte te bedwingen en de burgemeester laat militairen aanrukken. Pasmunt wordt met het uur zeldzamer. De Handelskamer roept op tot kalmte en verzekert dat als de Nationale Bank de nodige tijd krijgt, ze alle aangeboden biljetten zal omwisselen in muntstukken. De Nationale Bank laat voor twintig miljoen BEF extra gouden munten slaan.

Op de Groentenmarkt is het één en al verwarring. Sommige marktkramers profiteren van de situatie. De aardappelen die ze voor dag en dauw tegen een spotprijs aankochten bij de tuinbouwers, verkopen ze op de markt aan 80 centimen voor 3 kilo’s[1]. De kooplustigen pikken dit niet en vóór de politie ter plaatse komt, hebben ze al kramen omvergegooid en meerdere kilo’s patatten meegegritst.

De visaanvoer vermindert omdat vele vissers naar het leger zijn vertrokken. Aan de trap betaalt men al vlug 1 à 2 BEF voor een kilo tong en gewone vis wordt zelfs bij opbod verkocht. Die hoge prijzen stuiken naar beneden[2] als het treinverkeer naar het binnenland stilvalt en de vis in staat van ontbinding terugkomt in Oostende. Echter niet voor lang. Na half augustus wordt het vissen op zee sterk ingeperkt omwille van de aanwezigheid van mijnen. Vis wordt een zeldzaam product en de prijzen gaan opnieuw de hoogte in.

Vooral de eerste dagen van augustus is het hamsteren zo goed als algemeen. De kruideniers doen gouden zaken, zien hun omzet soms vervijfvoudigen en geraken in een mum van tijd totaal uitverkocht.

Dezelfde toeloop zien we voor de poort van het S.E.O[3].-gebouw in de Romestraat. Door het duwen wordt de poort bijna uit haar hengsels gelicht. “In de magazijnen waren de klanten letterlijk op elkaar gestapeld. Wie eenmaal binnen geraakte, kon niet meer buiten en men was verplicht de menschen door middel van ladders langs de vensters naar buiten te halen. De volgende dagen was de toeloop minder, maar toch nog altijd geweldig groot”[4]. S.E.O. aanvaardt alleen nog biljetten ter waarde van de aankopen. Ze pakt uit met een ordedienst om de kooplustigen in het gareel te houden. De coöperanten krijgen nog slechts één kilo (later zelfs maar een halve kilo meer), één liter of één stuk. Op vertoon van de nodige papieren, hebben kroostrijke gezinnen recht op het dubbele of driedubbele. Op wijn en bier is er geen beperking. Naar het einde van de maand, verloopt de bevoorrading almaar moeilijker. Het S.E.O.-personeel wordt regelmatig bedreigd en de huid vol gescholden. Het bestuur wijkt niet voor de druk van de straat en zorgt ervoor dat minder kapitaalkrachtige “coöperateurs” ook hun deel krijgen.

De voorraad meel van S.E.O. strekt nog tot eind augustus. De coöperatieve is van plan om verder brood aan het gewoon tarief te leveren maar dan beperkt tot anderhalve kilo voor twee personen en vermeerderd met een halve kilo voor de andere gezinsleden. Om de verkoop niet uit de hand te laten lopen en misbruiken te voorkomen, beslist het bestuur een broodkaart in te voeren. Op zondagnamiddag 2 augustus stelt de bakkersbond de prijs van het brood vast op 35 cent de kilo. Om te verhinderen dat haar broodkarren worden bestormd, trekt S.E.O. de broodprijs op van 24 naar 29 cent. De meerprijs die 1224 BEF opbrengt, dient als steun aan de oorlogsslachtoffers.

Eén van de eerste Berichten die burgemeester Liebaert[5] laat aanplakken, betreft de personen die misbruik maken van de oorlogstoestand: plunderaars en onruststokers stellen zich bloot aan gevangenisstraffen van één maand tot twee jaar en woekeraars krijgen een geldboete van 300 tot 10 000 BEF. Duidelijker kan het niet. Toch gaan de woekerpraktijken verder. “t Gaat slecht op de botermarkt, eene boerin van Clemskerke, die 5 frank vraagt voor haar boter, wordt hare muts afgesnakt”, herinneren Elleboudt en Lefèvre[6] zich twintig jaar later nog.

De kolenhandelaars moeten het grootste deel van hun voorraad inleveren bij het leger. De Rijkswacht houdt een oogje in het zeil zodat ze het overschot niet tegen woekerprijzen zouden verkopen. De leverancier van S.E.O. laat weten dat er als gevolg van de mobilisatie geen Britse steenkool meer aankomt. Ook zijn voorraad zou door het leger zijn opgeëist maar ondertussen blijft hij wel Belgische kolen verkopen aan particulieren. Aan de klacht van 17 augustus van het bestuur van S.E.O. geeft hij geen gevolg. Zijn burelen blijven potdicht.

De druk op de gastoevoer wordt verminderd en de straatverlichting komt ook op een laag pitje te staan. De bevolking wordt opgeroepen om spaarzaam om te gaan met drinkwater.

Het stadsbestuur grijpt in, reglementeert en controleert de bevoorrading. Op dinsdag 11 augustus laat ze aan de bakkersbond weten dat de leden wekelijks opgave moeten doen van hun voorraad meel. Meel mag maximum 28 BEF per 100 kilo kosten. De prijs van het brood mag niet omhoog en de bakkers mogen maar een voorraad meel voor een halve maand opslaan. Dezelfde dag legt de West-Vlaamse gouverneur Janssens de Bisthoven[7] de prijs van levensmiddelen en steenkool vast. Aardappelen mogen niet meer dan 9 BEF per 100 kilo kosten. Eind september na het binnenhalen van de winteraardappelen, moet de prijs opnieuw dalen tot 7,5 à 8 BEF. Bankbiljetten moeten tegen de gebruikelijke nominale waarde worden aanvaard. Handelaars die in het begin van de maand woekerprijzen aanrekenden, moeten het geld aan hun klanten teruggeven. Hoe dit laatste in praktijk in zijn werk ging, hebben we nergens gelezen.

Op vraag van de bakkersbond, gaat het stadsbestuur akkoord om zelf een voorraad van 2000 zakken meel aan te kopen en op te stapelen. De bakkers moeten er zich wel toe verbinden de broodprijs met ongeveer 5 cent te verminderen voor de gezinnen van gemobiliseerde militairen en van andere oorlogsslachtoffers. Het stadsbestuur zal het verschil bijpassen. De bakkers komen overeen dat met ingang van 1 september de broodprijs 32 cent de kilo zal bedragen bij de kleine bakker en 28 cent bij de S.E.O. die vanaf nu de broodkaart invoert en de afgeleverde hoeveelheid beperkt. Vanaf half september is er, door gebrek aan fijn meel, alleen nog bruinbrood te krijgen. S.E.O. bakt alleen nog bruine broden van 1 kilo (in plaats van 1,5 kilo) die verkocht worden aan 0,28 BEF. Ook halve broden zijn te verkrijgen.

De laatste dagen van september doet het nieuws de ronde dat de forten rond Antwerpen aan het begeven zijn. De militaire overheid vreest dat de voedselvoorraad in handen van de vijand zal vallen. Daarom wordt het vervoer van voedingswaren beperkt. Het ledenblad van S.E.O[8]. schrijft dat de kalmte in haar winkels is teruggekeerd. Enkele stocks werden ondertussen aangevuld zodat de leden grotere hoeveelheden kunnen aankopen. Die versoepeling is natuurlijk ingegeven door de vrees voor opeising door “vreemde legerbenden“. Het bestuur roept op tot zuinig verbruik omdat nieuwe bevoorrading niet gegarandeerd is. Door de oorlogsomstandigheden kan het gezinsinkomen van de leden bovendien plots verminderen en zelfs volledig wegvallen door mobilisatie of werkloosheid. Nu al stelt men vast dat de omzet, ook die van voedingswaren, aanzienlijk gedaald is. Door gebrek aan voldoende gas voor de verlichting, sluiten de S.E.O.-winkels om 19 uur. Coöperateurs kunnen tien zakken kolen bestellen aan de inkoopprijs, nl. 1,90 BEF per zak van 50 kilo. S.E.O. verwacht tegen eind september een nieuwe levering van 350 000 kilo Engelse steenkool. “Al de kolen moeten binnen de acht dagen zijn verkocht[9], zooniet wordt de stock voor ons bestemd met de niet bestelde hoeveelheid verminderd”. Leveringen buiten de stad worden niet langer aan huis besteld.

De Bulletin Communal[10] publiceert de voedingsprijzen zoals vastgelegd op 2 oktober:

Er steken geruchten de kop op over een nakende voedselschaarste in West-Vlaanderen. “Men” verwijt het stadsbestuur onvoldoende voor de bevoorrading te hebben gezorgd en zich te hebben laten rollen door de Bruggelingen die bij de voedselverdeling werden bevoordeeld.

Die discussies vergaan in het niets wanneer de Duitsers effectief de kust naderen. Donderdagmorgen 15 oktober hebben alle Belgische militairen Oostende verlaten en zijn ook al heel wat vluchtelingen vertrokken of naar huis teruggekeerd. De stad ligt er verlaten bij. In de voormiddag horen de Oostendenaars dat de eerste Duitsers al in Bredene werden gezien en ze wachten bang af:

“t’ Is heden marktdag, men zou t’ niet zeggen! Op de Groenselmarkt is er ééne groenselboer, op de vleeschmarkt zijn drie kramen open en ééne enkele boterboerin is afgekomen […] In de stad zijn veel winkels en schier al de bijzondere[11] huizen gesloten. De bewoners ervan zijn nochtans allen niet gevlucht, maar velen hebben niets in magazijn of houden er niet aan open te doen”, schrijft Aimé Smissaert.

Door dat velen van hun personeelsleden gevlucht zijn, kunnen de winkels van S.E.O. maar ge­deeltelijk opengaan. Verschillende leden springen bij. Als de deuren dan eindelijk opengaan, worden de S.E.O.-filialen alweer bestormd en moet het bestuur een beroep doen op de ordediensten. Opdat de voorraad aan voedingsmiddelen niet in de handen van de vijand zou vallen, worden de eigen regels i.v.m. rantsoe­nering niet langer gevolgd en mag iedereen zoveel kopen als hij of zij kan dragen. Als het bestuur hoort dat de bakkers in het station meel aan het lossen zijn dat door de Belgische en Engelse legers werd achtergelaten, trekken enkele leden naar het station om het deel van S.E.O. op te eisen.[12]

Parallel met de maatregelen van het stadsbestuur, komen de weldadigheidsorganisaties voor de dag met eigen initiatieven.

Er wordt geschat dat zo’n duizend families van gemobiliseerde soldaten steun nodig hebben. Tot aan bezetting zal het stadsbestuur elke vrijdag een vergoeding uitbetalen[13].

Op 6 augustus wordt in Hôtel de la Cour Royale aan de Kapellestraat een liefdadigheidscomité opgericht met het doel geld in te zamelen voor soepbedeling aan de families van gemobiliseerden. Het comité bestaat uit het echtpaar Mathieu[14] en Nathan[15], de dames Van Wynendaele[16], De Leeuw, Dhondt[17], de heer Alphonse Elleboudt[18] en Gustaaf Lefèvre. Om misbruik te voorkomen, zouden zowel de Vlaamse als de Franstalige lokale kranten de inzamelingsactie patroneren en in goede banen leiden. Enkele dagen later wordt een officieel comité opgericht die het ingezameld geld verdeelt onder de verschillende hulporganisaties. Maken deel uit van dit comité: schepen en tevens voorzitter Hector De Vriese[19], stadssecretaris François Thoné[20], gemeenteontvanger Hippoliet Vermeire[21], deken Achiel Camerlynck[22], gemeenteraadslid Antoine Lescrauwaet[23], vrederechter Auguste Kesteloot[24], directeur van de trams Edward De Cuyper[25], de heren Van Glabbeke[26] en Henri Van Graefschepe[27], de dames Auguste Hamman[28] en Alphonse Pieters[29]. Voor de socialisten werd later de heer Edouard Van Vlaenderen[30] in het comité opgenomen. Dit comité zou heel de oorlog blijven functioneren.

Op zondag 16 augustus komt het officieel hulpcomité samen. Socialisten, krantenuitgevers en heel wat katholieke verenigingen blijken geen officiële uitnodiging te hebben ontvangen, wat voor ongenoegen zorgt. Er wordt benadrukt dat het comité overkoepelend is en dat alle filosofische strekkingen vertegenwoordigd zijn. De socialisten stellen voor dat werklozen naar Wallonië vertrekken om in de koolmijnen en de industrie te gaan werken. De voorraad steenkool strekt immers maar één maand ver zodat Oostende zonder stadsgas[31] dreigt te vallen. Door de oprukkende vijand, komt daar natuurlijk niets van terecht.

Het zijn hoogdagen voor de liefdadigheid. In de lokalen van het kursaal en van de Cercle littéraire vervaardigen gegoede burgerdames ondergoed voor de oorlogsslachtoffers. Vanuit het Hôtel Cour Royale[32] deelt het Werk van de soep elke dag soep uit aan kinderen van behoeftigen en werklozen. Ook De Volksbond bereidt dagelijks vier à vijfhonderd liter soep voor de werklozen. De liefdadigheid deelt momenteel zesduizend broden uit waar er voor de oorlog amper drie à vierhonderd nodig waren. Het Sint-Vincentiusgenootschap en het werk van de Dames van Liefdadigheid komen noodlijdende families ter hulp. Le Littoral en De Zeewacht zamelen 3200 BEF in voor hulp aan de families van gemobiliseerde militairen. De opbrengst van een collecte in de grote kerk gaat naar de oorlogsslachtoffers.

Ook de gewone particulieren geven blijk van medemenselijkheid. Velen verkiezen anoniem te blijven, anderen laten naam en gestort bedrag publiceren in de lokale pers. Soms zijn de giften in natura, zoals de 25 wintermantels geschonken door het confectiehuis De Strooper uit de Kapellestraat. Of zoals het warm onthaal dat de soldaten die op 5 oktober van het front in Antwerpen terugkomen te beurt valt en waarover Elleboudt en Lefèver het volgende schrijven:

“Maandag waren een groot aantal soldaten aangekomen van het oorlog terrein. Onze visschersvrouwen der kaai wilden onze jongen eens wel doen en dadelijk werd de houten loods bij de vischmijn in gereedheid gebracht. Eenige petrolvuren werden aangestoken, vet werd rondgehaald bij de beenhouwers, eenige broden bij de bakkers en de soldaten werden uitgenoodigd van de lekkere versche tongskes te eten buik sta bij. Daar behoorde natuurlijk ook een teugje bij, volgens het bekende spreekwoord: visch moet zwemmen. De slimme visschersvrouwen verzochten elken nieuwgierige die zijnen neus in de loods stak, een rondeken te geven, zoodat onze lustige smulders er ook spoedig een lekker slokje bij hadden.”

Natuurlijk loopt niet alles gesmeerd. Als een gevolg van de kritiek van de provinciegouverneur die op 27 september op controlebezoek kwam, neemt Edward De Cuyper, hoofd van de Buurtspoorwegen, ontslag uit het officieel hulpcomité. Le littoral[33] meent dat het hulpcomité efficiënter zou werken indien het de hulp aan de vluchtelingen en de steun aan de armen en werklozen zou combineren en centraliseren.

• Authentieke historische bronnen
• De “beau monde” ontvlucht de stad
• Oostende overspoeld door de vluchtelingen
• Al die mondjes hebben honger
• Oostende in de verdediging

Op dinsdag 4 augustus valt Duitsland België binnen. De invallers ondervinden meer weerstand dan verwacht. De Luikse forten houden een tijdje stand. Eens Luik ingenomen, gaan de Duitsers vlug vooruit. In het westelijk deel van het land houdt men de toestand aan het front nauwlettend in het oog. Er zijn niet alleen de militaire operaties maar ook de wreedheden t.o.v. de burgerbevolking. De Duitsers verwijten Burgerwachten en inwoners dat ze achterhoedegevechten leveren, aan spionageactiviteiten doen en Duitse militairen beschieten. Meestal echter zijn het de Duitsers zelf die elkaar per ongeluk beschieten en ook Franse soldaten op de terugtocht. Het is algemeen bekend hoe de Duitsers reageerden: standrechtelijke terechtstelling van verdachten en van gijzelaars, in brand steken van huizen en gebouwen, enz. Daar kunnen de inwoners van Dinant, Aarschot, Leuven en nog andere locaties van mee spreken. Die wreedheden geraken niet alleen vlug bekend in het nog niet bezette deel van het land maar ook in het buitenland waar de sympathie voor “poor little Belgium” met de dag groeit.

Tussen 4 augustus en 15 oktober 1914 (de eerste dag van de bezetting van Oostende) verlopen zes weken van onzekerheid en paniek met als gevolg een enorme stroom vluchtelingen die zich beweegt van Oost naar West. Geleidelijk bereikt die mensenvloed de kustlijn van waaruit velen via Oostende naar Groot-Brittannië hopen te ontkomen. Tussen begin augustus en 13 oktober, de dag waarop de laatste maalboot de haven uitvaart, worden zo’n 80 000 vluchtelingen[1] naar Engeland verscheept, bijna het dubbele van de Oostendse bevolking van toen. Dit geeft een idee van de impact en de druk die van deze vluchtende mensenmassa uitging op de lokale bevolking en de voorzieningen. Er zouden nog meer mensen het kanaal hebben overgestoken als er voldoende schepen waren geweest en meer overvaarten mogelijk. Maar de maalboten worden op de eerste plaats voor troepentransporten ingezet en voor vervoer van gewonde militairen vanuit het belegerde Antwerpen. Zo komt het dat vele vluchtelingen tegen wil en dank in Oostende achterblijven en pas na de bezetting van de stad op eigen initiatief of door uitdrijving naar huis terugkeren.

De eerste vluchtelingen uit Tienen en Leuven komen aan op 12 augustus. Onder hen zijn er ook enkele Walen. E.H. Pype[2] laat ze onderbrengen in de vissersschool aan het St.-Petrus- en Paulusplein en in het lazaret Stracké[3] in Mariakerke. De stroom zal de volgende dagen toenemen met vluchtelingen uit de provincies Brabant, Antwerpen en Oost-Vlaanderen. In een leegstaand huis van de familie Elleboudt in de Kerkstraat, naast de redactie van de krant Zeewacht, wordt een centraal meldpunt ingericht waaruit men de vluchtelingen over de verschillende opvanglocaties verspreidt.

Eind augustus worden zo’n 430 vluchtelingen ondergebracht in strandcabines[4] opgeslagen in de tuinen achter de Koninklijke Gaanderijen. Dagelijks krijgen ze drie maaltijden geserveerd. De Amerikaanse consul Jackson laat kledij uitdelen. Eind augustus en begin september volgen twee à drieduizend vluchtelingen[5] uit het Antwerpse. Men brengt ze nu onder in kloosters en scholen. In de Volksbond logeren er 1200[6]. Ook daar worden dagelijks drie maaltijden bereid. Wanneer nog eens 500 vluchtelingen arriveren, laat de militaire overheid hen per tram naar Middelkerke brengen want Oostende geraakt stilaan verzadigd.

Op de zitting van vrijdag 4 september beslist de gemeenteraad om de stad in sectoren te verdelen met telkens een gemeenteraadslid en een onderwijzer aan het hoofd. Zij zijn verantwoordelijk voor de vluchtelingen uit hun sector. Voor de registratie van de vluchtelingen zou nu eindelijk een centraal bureau worden geopend in de schouwburg[7] van het Hazegras. Het was in de bedoeling om ze vandaar naar een opvangplaats door te verwijzen: schoolgebouwen, de Koninklijke Gaanderijen, de garage Kursaal, het Luna Park[8], Fort Wellington[9], de Noorse stallingen en de Volksbond. Oostendenaars die vluchtelingen in huis nemen, krijgen van het stadsbestuur een vergoeding van 0,50 BEF per dag[10].

De volgende dag is het zaterdag en wordt in de strandcabines het stro vervangen door matrassen. Britse hulporganisaties sturen negentien kisten vol met hulpgoederen. De lokale kranten starten een rubriek Pour se retrouver waar vluchtelingen gratis zoekertjes kunnen plaatsen om familieleden terug te vinden. De Volksbond en het opvangcentrum aan de Kerkstraat verzamelen informatie over de vluchtelingen. Men probeert de vluchtelingen volgens hun vroegere woonplaats te groeperen. Zo moeten vluchtelingen uit Mechelen zich melden in café Sint-Sebastiaan en de Leuvenaars in de Volksapotheek aan de Nieuwpoortsesteenweg. Weggevluchte onderwijzers komen samen in Hotel de la Marine om hun situatie te bespreken.

Op zondag 27 september komen provinciegouverneur Janssens de Bisthoven en zijn griffier naar Oostende om met eigen ogen te zien hoe de vluchtelingen hier worden opgevangen. Als een gevolg  van de kritiek van de gouverneur neemt Edward De Cuyper, hoofd van de Buurtspoorwegen, ontslag uit het officieel hulpcomité. De heren Wyntham en Reyntges van het Anglo-Belgian Relief Fund komen in Oostende aan waar ze in het Zeestation de kosteloze overtocht van vluchtelingen naar Groot-Brittannië organiseren. Wie naar Engeland wil vertrekken, moet eerst een paspoort krijgen van een Engelse commissaris met kantoor in het stadhuis.

Een dag na het bezoek van de gouverneur verneemt men in Oostende dat de forten rond Antwerpen aan het vallen zijn. Nieuwe verhalen over wreedheden van de Duitsers zaaien paniek en zetten de mensen aan om alweer op de vlucht te slaan. Nu het nog kan, vertrekt de vissersvloot massaal naar Engeland met de familieleden van de vissers aan boord.

Zonder veel vertoon en ruchtbaarheid verlaten leger en regering het belegerde Antwerpen. De avond van 30 september komen 28 legercamions, wagens van het koninklijk hof en 50 paarden uit de koninklijke stallingen aan in de kuststad. Tweeduizend vluchtelingen overspoelen de stad. Ze worden  noodgedwongen doorverwezen naar de buurgemeenten Middelkerke, Westende, De Panne, Moere, Snaaskerke, Slype en Leffinge.

Op 4 oktober komt Mgr Tacci, de pauselijke nuntius, aan en wordt door de overheid ondergebracht bij deken Camerlynck. Hij wordt op 7 oktober gevolgd door de koning, het diplomatiek korps en de ministeries die Antwerpen[11] ontvluchten. Oostende wordt zo voor enkele dagen hoofdstad van België. De ministeries worden ondergebracht in Hôtel de l’Océan[12], het Koninklijk Atheneum en het Zeestation. Volksvertegenwoordigers en senatoren vergaderen in het Koninklijk Atheneum. De ministers logeren in het Majestic Hotel[13]. Ook kardinaal Mercier begeeft zich via Vlissingen naar Oostende. De rijtuigen van het Hof worden naar Engeland verscheept.

De militaire toestand verslechtert met het uur zodat na vijf dagen de overheid Oostende opnieuw moet verlaten. L’Echo probeert er tegen beter weten in de moed in te houden: “Du calme et du sang-froid. Les Flandres en général et Ostende en particulier n’ont jamais été si bien défendue [sic]“. Niettegenstaande dit optimisme vertrekken de koninklijke familie, de ministeries en het diplomatiek korps om 8.00 uur met een maalboot naar Le Havre. De bevolking volgt het voorbeeld van de autoriteiten en slaat ook massaal op de vlucht. Duizenden vluchtelingen wachten hun beurt af aan het Zeestation: “De reeks koffers stonden tot aan de sluizen buiten de statie. Het gedrang was er zoo groot, dat er lieden in het water vielen en verdronken. Gansche huisgezinnen bleven daar wachten gedurende 48 uren, zonder te kunnen vertrekken”. In het laatste nummer van L’Echo – en tevens de laatst bewaarde krant die verscheen vóór de Duitse bezetting – klaagt een lezer weeral over de traagheid waarmee het stadhuis paspoorten uitreikt aan zij die naar een buurland willen uitwijken.

Matrozen en stokers van de maalboten krijgen op 13 oktober toelating om hun familie naar Engeland over te brengen. Poeder en buskruit van het Zeewezen worden in de haven gedumpt. Materiaal en schepen worden achtergelaten, wat Smissaert en Lefèvre betreuren. Zij verwijten de verantwoordelijken op de eerste plaats aan zichzelf te denken. “Een voorzichtig[14] bestuur zou van over lang maatregelen genomen hebben“, schrijven ze. Even na middernacht vechten vijf à zeshonderd vluchtelingen voor een plaats op één van de laatste trams naar Veurne.

Op woensdag 14 oktober vertrekt de plaatscommandant met de laatste maalboot. Geruchten over drijvende mijnen doen weer de ronde. Zo zou de Franse maalboot die gisteren Oostende verliet, met 1700 passagiers aan boord vergaan zijn, wat niet waar blijkt te zijn. Men vertelt ook dat de Duitsers jonge mannen in het leger inlijven om ze in Rusland in te zetten. Elleboudt en Lefèvre schrijven:

“Wanneer de laatste maalboot wegvoer, waren er mannen van hunne vrouwen, kinderen van hunne ouders gescheiden. Het is onbeschrijfelijk wat er dien laatsten dag aan de zeestatie gebeurd is. Velen keerden naar huis terug, onverschillig aan alles, gedachteloos en uitgeput door het lange wachten. Een kind van 7 weken stierf in de zeestatie in de armen zijner moeder. Een groot aantal lieden, met pak en zak beladen, gevolgd van weenende kinderen, raapten al hunnen moed bij een en besloten op te trekken naar Duinkerke. Twee treinen waren ‘s morgens vertrokken met de wagens vol geperst als haringen in eene ton. Maar toen de dutsen er vier uur in gezeten hadden, werden ze er wederom uitgezet , omdat de treinen opgeëischt werden door de militaire overheid voor het vervoer van troepen. En toch verloren ze den moed niet, want het meestendeel trokken te voet op, zoodat het eene bonte stoet werd langs den Nieuwpoortschen Steenweg, van vluchtende landverhuizers. De laatste trams die in die richting vertrokken, waren stormenderhand ingenomen geweest, zoodat letterlijk gansche trossen menschen er aanhingen, terwijl er zelfs bovenop het dak zaten. Nooit of nooit had men zich een dergelijke vlucht kunnen voorstellen. Al de zeilschepen, uitgenomen drie, hadden insgelijks de haven verlaten met de huisgezinnen der visschers en al wat maar kon meegepakt worden van beddegoed, huisgerief, tot meubels toe. Eene Fransche sloep had er zelfs een stieltje van gemaakt en had gedurende drie dagen met lieden uit alle standen weg en weer gevaren, waarmede zij een schoon sommetje verdiend had”.

De volgende dag – we zijn ondertussen donderdag 15 oktober – zijn alle Belgische militairen weg en zijn ook al veel vluchtelingen verder getrokken of naar huis teruggekeerd. De stad ligt er verlaten bij. ‘s Morgens proberen nog altijd vluchtelingen via de Nieuwpoortsesteenweg naar de Westhoek te ontkomen. Aan het Zeestation staan nog 5000 mensen tevergeefs te wachten op een schip dat hen vanuit Engeland zou komen oppikken. Rond 10.00 uur slaagt de O.98 er nog in om met familieleden en kennissen van de bemanning de haven uit te varen[15].

Er lopen geen trams meer naar Blankenberge of Middelkerke. Zeven oorlogscorrespondenten gaan met een roeiboot aan boord van een jacht van het Rode Kruis en worden door binnenkomende Duitsers onder vuur genomen[16]. De eerste dag van de bezetting begint om half tien wanneer de eerste huzaren aan het Vandersweepplein[17]verschijnen.

We moeten spijtig genoeg ook vaststellen dat in die weken sommige Oostendenaars misbruik proberen te maken van de algemene ellende.

De cokesfabriek NV Lumière et Force motrice biedt 1,7 BEF per dag aan vluchtelingen die daar willen komen werken. Haar eigen werknemers betaalt ze 2 BEF. Zoals te verwachten was, kwam er reactie op het verschil in loon en de cokesfabriek werd verplicht haar aanbod in te trekken.

Half september verslechtert het weer. Het stadsbestuur roept op om aan de vluchtelingen onderdak te geven. Huisbazen maken misbruik van de situatie om te hoge huur te vragen aan de vluchtelingen en hen zelfs een maand of een halve maand vooruit te laten betalen. L’Echo doet een oproep om de huishuur te verlagen voor vluchtelingen en personen in nood.

De kritiek op de opvang in Oostende duurt verder. Le littoral[18] countert deze kritiek en verwijst naar de massale toevloed die vooraf niet te voorzien was en het gevolg is van de wreedheden en de terreur die de invallers rond zich zaaien. De krant is van mening dat het hulpcomité dat werd opgericht, efficiënter zou werken indien het de hulp aan de vluchtelingen én de steun aan de armen en de werklozen zou centraliseren

Maar er zijn gelukkig veel meer inwoners met het hart op de juiste plaats. Belgen die ondertussen naar Folkestone zijn gevlucht sturen zeventien pakketten met kledij op[19]. L’Echo verkoopt het nummer van zondag 27 september aan 0,10 BEF. De extra-inkomsten gaan naar noodlijdende vluchtelingen.

De verering gaat terug tot de middeleeuwen. “Treille” zou verwijzen naar Treola, een wijngaard toen ergens in de buurt. Tijdens de Franse revolutie werd het beeldje verstopt en kreeg het nadien een plaats in de Sainte-Cathérinekerk vanwaar het in 1872 naar de pas gebouwde kathedraal werd overgebracht. Spijtig genoeg werd het in 1959 gestolen en nooit teruggevonden. Wat we vandaag in de koorkapel zien, is dus een replica van het beeld.

Wat is nu, afgezien het verhaal van de devotie rond het beeldje, zo speciaal aan dit neogotisch gebouw? Allereerst de omgeving rond de kerk die volledig werd opgeknapt en gevaloriseerd. Het zijn de chique winkelpanden en herenhuizen uit de omliggende hoofdstraten die langs hun achterzijde uitgeven op het park dat rond de kerk en de kooromgang werd aangelegd. Daarin bevindt zich ook de losstaande klokkentoren van de kerk. Zeker de moeite waard om even door het park te lopen, nu de bomen en struiken tot leven komen en in al hun frisse glorie staan.

Tot 1980 bestond de voorgevel van de kerk uit baksteen. Was dit een noodoplossing na een bombardement tijdens de oorlog of was de gevel nooit afgewerkt? In elk geval, in 1980 ontwierp de architect Pierre Louis Carlier een heel originele constructie voor deze voorgevel: langs beide zijkanten gewoon arduin maar in het midden een metalen constructie van 30m waarachter een dunne laag doorzichtig Portugees marbel zit dat over dag het zonlicht doorlaat en ’s avonds het licht van de spots van het kerkplein. Langs de binnenkant krijg je een heel speciaal effect, krijg je de indruk van een brandend braambos (buisson ardent). Toen ik er naar keek vanuit het koor, dacht ik eerst dat het licht bruin transparant papier of plastiek was. Wie zou denken aan “marbre translucide” zoals het in de folder heet. Boven in de constructie werd een roosvenster (rosace) aangebracht dat de verrijzenis van Christus voorstelt, glaswerk van Ladislas Kijno.

Voor de rest zijn de koorkapellen nog de moeite om te bezichtigen. Ze zijn allemaal wel in neogotiek en o.a. toegewijd aan Jeanne d’Arc, sainte Anne en natuurlijk de grootste aan en met het beeldje van Notre-Dame de la Treille die nog altijd intens vereerd wordt in Rijsel en omstreken.

Ook de schilderkunst kreeg een plaatsje. Een met veel zorg gerestaureerd retabel afkomstig uit Spanje en daterend uit de 17de en 18de eeuw, Retable du Rosaire genaamd, stelt de grote gebeurtenissen uit het leven van Maria voor. Maar onze aandacht had vooral naar de veertien staties van een originele moderne kruisweg van Jean-Luc Bonduau uit 2004. De veertien staties gaan over het lijden en dood van Christus. Ze zijn in deze Goede Week prachtig belicht zodat ze de volle aandacht van de bezoekers trekken.

Ook de deuren van het hoofd- en de zijportalen zijn speciaal. Ze bestaan uit grijs metaal en op de poorten van het middelportaal is reliëf aangebracht dat bestaat uit in hetzelfde metaal gegoten beeldjes.

Zelf zijn we geen zo’n enthousiaste bezoekers van neogotische bouwwerken maar moeten eerlijk toegeven dat door nieuwe technieken aan te wenden en te integreren, een op artistiek vlak waardeloos neogotisch gebouw een nieuw leven kan krijgen en door zijn moderniteit, originaliteit en gewaagdheid  kunstliefhebbers kan lokken. In het voorbijgaan hoorde ik een mijnheer die het middendeel uit Portugees marbel aan het bewonderen was, vol bewondering uitroepen: “Magnifique, splendide!”

Op het terras van een cafeetje in Spiere worden we door de bazin in het Frans aangesproken en we horen dat de twee andere cafébezoekers in een toch wat verbasterde vorm van de taal van Molière aan het praten zijn. Bij het weggaan spreekt één van hen ons in het Vlaams aan en zegt terloops dat hij de beide landstalen spreekt. De tweetaligheid is hier historisch ontstaan wat niet te verwonderen is door de ligging van de gemeente tussen centra als Kortrijk, Doornik, Roubaix, Tourcoing en Rijsel. Dat de gemeente niet overgegaan is naar de provincie Henegouwen, samen met het bv. het nabijgelegen Dottenijs en Moeskroen, is te verklaren door de meerderheid van Vlaamssprekende inwoners toen de taalgrens werd afgebakend.

De gemeente bestaat eigenlijk uit twee kernen die allebei hun naam aan de fusiegemeente hebben gegeven, zoals bv. Lo-Reninge en in tegenstelling met Ichtegem waar Eernegem uit de boot viel. De kleinste kern is Spiere en het wat grotere Helkijn ligt enkele kilometers verder en is het administratief centrum. Beide kernen liggen langs de Schelde.

De wandelroute[1] is 13 km lang en via de Helstraat gemakkelijk op te splitsen in twee ongeveer even lange circuits.

We starten aan de kerk van Spiere en slaan de Helstraat aan de Hellenhoek in tot aan de Groenstraat waarlangs de Gaverbeek stroomt. Vanaf hier volgen we het normaal tracé van de wandelroute in de richting van Helkijn.

Hoewel de Helstraat, zoals gezegd, niet echt deel uit maakt van de uitgestippelde route, is er toch het één en andere te zien. Bij momenten verschijnt in de verte de Mont Saint-Aubert en langs de route vinden we opnieuw, zoals in Argendaal, van die typische grote boerderijen met grote toegangspoort en gebouwd rond een ruime binnenplaats. Hier en daar staat ook een gerestaureerd fermetje dat waarschijnlijk als tweede verblijfplaats dienst doen. De samenstelling van de bodem trekt de aandacht omdat hier en daar, nochtans in deze droge periode, er nog heel wat waterplassen staan, wat ons laat vermoeden dat deze nogal bleke grond samengesteld is uit zand en leem.

We komen verschillende keren de Gaverbeek tegen vooraleer we het rustige Helkijn binnenwandelen. Er staat hier nog heel wat authentiek erfgoed: een oude brouwerij bij het binnenkomen van het dorp en in de dorpskern weeral twee van die typische boerderijen met ingangspoort. Voor de kerk bemerken we een uitnodigend restaurant dat spijtig genoeg vandaag gesloten is. De kerk is omringd door graven. Het kerkgebouw heeft een eeuwenlange geschiedenis achter de rug en werd in de loop van de tijden meermalen herbouwd en aangepast. We gaan even binnen maar het bezichtigingen van het interieur uit de 19de eeuw loont echt de moeite niet.

Vanaf het kerkplein gaat het richting jaagpad langs de “oevers van de Schelde” die hier maar 20m breed is waar ze in Antwerpen een breedte heeft van ongeveer 500 m. En toch is het dezelfde stroom en varen ook hier binnenschepen voorbij. In deze prille lentetijd staat de natuur langs het waterkant in volle glorie.  Langs de oever werden struiken en bomen aangeplant die spijtig genoeg niet zo goed zijn onderhouden en het zicht op de voorbijvarende schepen belemmeren. We moeten ook voortdurend opletten en herhaaldelijk plaats maken voor voorbij snorrende wielertoeristen die toch wat als spelbrekers overkomen.

De scheepvaart is hier betrekkelijk intens. Voorbij Spiere ligt het niveau van de Schelde veel hoger zodat een sluizencomplex nodig was aan de samenvloeiing van Schelde, Spierekanaal en de sterk vervuilde Zwarte Spiere die uit Frankrijk de gemeente binnenkomt.

Eens voorbij dat imposant sluizencomplex, wandelen we opnieuw in de richting van de deelgemeente Spiere en volgen we de hele tijd het Spierekanaal. We komen er een eenzame woning tussen een hele rij populieren tegen. Prachtig zicht bij valavond, zeker op een lentedag als vandaag. De zon steekt zich al wat weg achter de wolken, wat het spektakel nog intiemer en gesluierder maakt. En onverwacht doen we nog een ontdekking. Op de zijgevel van dit huis staat een Duitse tekst met onderrichtingen voor het scheepsverkeer. Zeker een restant uit één van de twee wereldoorlogen.

Als we in de verte de brug over de Spierekanaal ontwaren, met zijn dubbelganger weerspiegeld in het water, is het tijd om af te slaan in de richting van de kerk waar onze auto al zo’n kleine drie uur lang geduldig op ons staat te wachten.

• Authentieke historische bronnen
• De “beau monde” ontvlucht de stad
• Oostende overspoeld door de vluchtelingen
• Al die mondjes hebben honger
• Oostende in de verdediging

Vier jaar onder de klauwen der duitsche barbaren is de veelzeggende titel van het oorlogsdagboek dat gemeenteraadslid en dagbladuitgever Aimé Smissaert[1] publiceerde in De Duinengalm. De eerste aflevering verscheen in de editie van 1 december 1919 en de laatste – die van 17 november 1915, de 399ste oorlogsdag – in De Duinengalm van 24 december 1922. In de digitale GOD[2]-collectie zijn er in totaal 163 afleveringen beschikbaar. De Bibliotheek Kris Lambert van Oostende en het Flanders Fields Museum van Ieper bezitten fotokopieën van de 26 afleveringen[3] die daarop volgen. Er zijn twee hiaten: één van iets meer dan een jaar voor de periode van half september 1916 tot half oktober 1917 en een tweede voor de laatste oorlogsweken, van eind april tot aan de bevrijding van Oostende op 17 oktober 1918. Het heemkundig tijdschrift De Plate publiceerde de eerste zestig afleveringen[4].

Een Oostendse stadsbeambte – was het Sylvain Van Praet, van wie de handtekening voorkomt op het einde van het typoscript? – hield een in het Engels gesteld dagboek bij met als titel The occupation of Ostend by the Germans[5]. Rond dit onuitgegeven dagboek en zijn auteur blijven er heel wat vraagtekens. Vooreerst is het helemaal niet zeker of Sylvain Van Praet wel de auteur is. Daarnaast blijft de vraag onbeantwoord waarom hij zijn dagboek in belabberd Engels[6] schreef. Bovendien is het onduidelijk hoe en wanneer het document in de bibliotheek van de Amerikaanse Yale universiteit terecht kwam. We werken momenteel aan de Nederlandse vertaling van het typoscript dat zo’n 470 bladzijden omvat[7] en waarvan een twintigtal bladzijden verloren gingen. Dat verloren stuk kunnen we gelukkig reconstrueren aan de hand van het manuscript dat samen met de getypte versie wordt bewaard. Het dagboek toegeschreven aan Sylvain Van Praet bestrijkt dag na dag vier jaar Duitse bezetting, van 14 oktober 1914 tot 17 oktober 1918.

Op het einde van de vorige eeuw doken ongeveer gelijktijdig met het volumineus dagboek van Van Praet de nogal summiere Herinneringen uit den Oorlog van tramconducteur Charles Castelein[8] op.

Naast deze chronologisch ingedeelde dagboeken, is er nog Oostende onder de Duitsche bezetting gepubliceerd door het duo Alphonse Elleboudt, gemeenteraadslid en uitgever van het lokaal weekblad De Zeewacht, en Gustaaf Lefèvre, doctor in de wijsbegeerte[9]. Dit dagboek is thematisch opgebouwd en verslaat ook uitvoerig de periode Van af de oorlogsverklaring tot aan de bezetting, de eerste oorlogsweken (augustus – half oktober 1914) dus waarover we niets vinden in de drie bovenstaande bronnen. De Zeewacht van 4 januari 1919 kondigde de publicatie in de vorm van uitknipbare afleveringen aan maar de eerste aflevering verscheen pas een klein jaar later, op 13 december 1919, en ongeveer gelijktijdig met de eerste aflevering van het dagboek van Smissaert in de concurrerende krant De Duinengalm[10]. De volledige reeks afleveringen van Oostende onder de Duitsche bezetting werd later gebundeld (570 bladzijden) en zonder vermelding van datum gedrukt bij Unitas, de huisdrukkerij van De Zeewacht.

Informatie over het dagelijks leven tijdens de eerste oorlogsweken vinden we natuurlijk ook in de plaatselijke pers. Spijtig genoeg is de jaargang 1914 van De Duinengalm en De Zeewacht verloren en blijven alleen de nummers van hun Franstalige tegenhangers over.

De liberale krant Le Carillon, uitgegeven door Albert Boucherie verscheen dagelijks in de zomermaanden maar minder frequent in de andere maanden. In de GOD-collectie zijn de nummers tot en met 30 juli 1914 digitaal beschikbaar en de Koninklijke Bibliotheek bezit nog de daaropvolgende nummers tot 19 augustus. De Zeewacht van 16 augustus 1935 vermeldt dat Le Carillon niet meer verscheen na die datum zodat we mogen aannemen dat het nummer van 19 augustus ook effectief het laatste vooroorlogs nummer van de krant is.

La Saison d’Ostende, uitgegeven door de familie Daveluy richtte zich tot de toeristen en verscheen alleen in het seizoen. Het laatste nummer gedigitaliseerd in de GOD-collectie is ook dat van 19 augustus. Vermoedelijk ook het laatste als een gevolg van het massaal vertrek van de zomergasten.

De familie Daveluy gaf ook L’Echo d’Ostende uit, de derde liberale krant die de badstad rijk was. Tenslotte was er nog Le Littoral, de spreekbuis van de katholieke partij, uitgegeven door de familie Elleboudt die ook De Zeewacht drukte. Le Littoral en L’Echo d’Ostende bleven verschijnen tot de laatste dagen vóór de Duitse bezetting. In de GOD-collectie zijn van L’Echo d’Ostende 39 edities bewaard, tot en met die van 12 oktober, meer dan het dubbele van Le Littoral, die de publicatie al twee dagen eerder stopzette. Om de badgasten niet af te schrikken, besteedde La Saison d’Ostende veel minder aandacht aan het oorlogsgebeuren.

De aanvoer van goederen en levensmiddelen en het hamstergedrag van sommige leden van de coöperatieve S.E.O. komen ook uitvoerig ter sprake in de twee nummers (juli-augustus en augustus-september) van hun ledenblad.en in De Cooperatieve S.E.O. Oostende van 1892 tot 1923 van C. Leyhausen[10b]

In de rubriek Oostendsch Tooneel, publiceerde De Zeewacht van 10 en 16 augustus 1935 – dus 21 jaar na de feiten – een chronologisch overzicht van de gebeurtenissen van de maand augustus 1914. Het is zo goed als zeker dat die bijdrage het werk is van Alphonse Elleboudt (of van Elleboudt én Lefèvre?)[11]. De gebeurtenissen worden kort en in chronologische volgorde vermeld, wat laat vermoeden dat de auteur(s) hier citeert(-eren) uit het origineel dagboek waaruit later de thematisch geordende uitgave van Oostende onder de Duitsche bezetting werd samengesteld. Op enkele plaatsen verschilt de datering van de latere gebundelde uitgave en er komen ook enkele nieuwe feiten aan het licht. Dit beknopt chronologisch overzicht bestaat niet alleen voor de eerste oorlogsmaanden. In de nummers van de jaargang 1919 publiceerde De Zeewacht ook systematisch een kort overzicht van de gebeurtenissen van dezelfde week tijdens de opeenvolgende oorlogsjaren. Het zou ook hier interessant zijn om na te gaan of nieuwe feiten opduiken en zo ja welke.

Via het digitaal Gallica-platform van de Bibliothèque François Mitterrand, vindt men ook informatie uit die eerste oorlogsweken in de grote Parijse kranten, o.a. in La Croix, Le Figaro, Le Gaulois, Le Petit Journal en Le Temps. Naast de officiële militaire communiqués, berichtten deze kranten ook via een correspondent met standplaats in Oostende of via de journalist van de Britse Daily News en The Times.

Aangaande het leven in Oostende tijdens de eigenlijke bezetting, vinden we vanaf eind 1915 heel sporadisch nieuws in de collaborerende Vlaamsgezinde pers die, in tegenstelling met de Oostendse lokale kranten, wel verscheen tijdens de oorlog. Op de website van The Belgian war press online (http://warpress.cegesoma.be/nl) zijn de gedigitaliseerde nummers van o.a. De Vlaamsche Post, De Nieuwe Gazet, De Morgenbode, De Vlaamsche Gazet en Gazet van Brussel beschikbaar. De redactie van die kranten bevond zich in Antwerpen, Brussel en Gent, ver van het hermetisch afgesloten operatiegebied aan de kust waar de bezetter bijzonder alert was voor spionage en voor het naar buiten vloeien van militair-gevoelige informatie. Het lokaal nieuws in die kranten beperkte zich dus voornamelijk tot de grote steden uit het generaal-gouvernement en het etappengebied. Uit het operatiegebied van het 4de Marineleger (grosso modo de streek van Brugge en het bezet gedeelte van de kust) bleef de berichtgeving bijzonder karig. Omwille van papierschaarste van de laatste oorlogsmaanden, met uitzondering dan van de Gazet van Brussel die nieuwe drukpersen kreeg en het aantal bladzijden nog optrok, reduceerden alle andere hiervoor genoemde titels bovendien hun aantal bladzijden, gebruikten een kleiner lettertype en weerden publicitaire inlassingen of beperkten die tot het minimum.

Wat de vergaderingen en de beslissingen van de gemeenteraad van Oostende betreft, is er de Bulletin Communal die heel de oorlog bleef verschijnen. Na de Eerste Wereldoorlog gaf drukker Hector De Vriese onder de titel Oostende gedurende de Duitsche bezetting. Ostende pendant l’occupation allemande een zo goed als complete verzameling uit van de Bekendmakingen en Verordeningen van de Duitse overheid en van de Berichten van het Oostends stadsbestuur voor de jaren 1914 t/m 1917. Van de meeste documenten is de Duitse, Franse en Nederlandse versie voor handen. In de collectie Ostendiana beschikt de stadsbibliotheek van Oostende over de volledige reeks van oktober 1914 tot begin november 1917. Het stadsarchief van Ieper bezit een onvolledige reeks voor het jaar 1914.

Tot slot vermelden we Omer Vilain’s  korte bijdrage over de maand augustus 1914 in Langs de Oostendse kateien (1974). De eerste oorlogsweken komen ook ter sprake in de reeks van JANSOONE (R.), Oostende en de zeevisserij tijdens de Eerste Wereldoorlog in het tijdschrift De Plate[12]. Deze bijdragen halen hun informatie uit de Oostendse Franstalige kranten of bij Alphonse Elleboudt en Gustave Lefèvre.

Na dit overzicht, gaan we wat dieper in op de vier Oostendse “oorlogsdagboeken“, term die courant verwijst naar dit soort geschriften. In zijn artikel onderscheidt Egied I. Strubbe[13] soldatendagboeken[14], bezettingsdagboeken en oorlogsdagboeken[15]. De dagboeken van Castelein,  Smissaert en Van Praet maken deel uit van de tweede categorie. Dat van Elleboudt-Lefèvre beslaat het hele oorlogsgebeuren en is dus een “oorlogsdagboek” in de meest letterlijke betekenis van het woord.

Strubbe merkt op dat weinig van die dagboeken in hun oorspronkelijke versie zijn bewaard, met name de notities genomen op het moment dat de gebeurtenissen zich voordeden en geschreven met de emoties van het ogenblik. De meeste dagboeken werden na de oorlog zowel in taal en stijl als naar inhoud herschreven. Bepaalde feiten of gebeurtenissen werden weleens weggelaten, sommige werden anders ingekleurd. De auteur kende nu immers de afloop en de ware toedracht ervan en paste zijn tekst aan in het vooruitzicht van de publicatie, hield rekening met de stemming die onder de bevolking heerste (bv. revanchisme) en ook wel eens met de verwachtingen van de lezers. Op dit moment wordt de dagboekschrijver memorialist, besluit Strubbe.

In het licht van het voorgaande kunnen we stellen dat het dagboek van Charles Castelein het enige is dat achteraf nooit werd herwerkt omdat het niet bedoeld was om te worden uitgegeven. Alphonse Elleboudt en Gustaaf Lefèvre hebben de oorspronkelijke chronologische notities, waarvan we restanten vonden in De Zeewacht jaargang 1919 en de nummers van 10 en 16 augustus 1935, na de oorlog thematisch geordend tot een vlot geheel. Ook Aimé Smissaert “kreeg de bijstand van enkele toegewijde medewerkers en informaten  […] De teksten zijn dus in ruime mate gezamenlijk werk, maar dan wel onder supervisie en onder eindredactie van Aimé Smissaert zelf“[16]. Van Praet liet na de oorlog zijn manuscript typen. Of typte het misschien zelf[17]? We merken slechts minimale verschillen tussen het manuscript en het typoscript. Misschien diende het manuscript als klad voor het uittypen en was het ook al een verwerking van eerdere notities? Na een nogal vluchtige lezing van het dagboek stelt Walter Thys dat “Van Praet in de tijd vooruit gaat met personages en toestanden zonder zelf te weten wat er zal volgen“. Waarschijnlijk weet hij het wel, maar doet hij alsof en respecteert zijn oorspronkelijke notities zoveel mogelijk naar vorm en inhoud.

Het Oostends oorlogsdagboek waar het meest naar verwezen wordt, is dat van Elleboudt en Lefèvre. Het is trouwens het enige dat na de oorlog in boekvorm werd uitgegeven. Het feit dat de auteurs een duo vormden, ouder waren dan Van Praet, meer ervaring hadden, betere toegang tot allerlei bronnen en een groter schrijf- en verteltalent hadden, zijn pluspunten volgens Walter Thys.

We gaan akkoord wat het laatste betreft. De vermeende auteur Van Praet was geen “native speaker”. Zijn dagboek vertoont het nadeel dat het “sec” gesteld is, in eenvoudig gesproken Engels, met heel wat slordigheden, oneigenlijk en zelfs foutief taalgebruik. Van Praet was ook geen gemeenteraadslid zoals Elleboudt. Als stadsbeambte bekleedde hij echter een even bevoorrechte positie, kon hij in het stadhuis de gebeurtenissen van heel nabij volgen, kende hij de beleidsbeslissingen van het stadsbestuur uit eerste bron en misschien was hij zelfs nauw betrokken bij de uitvoering ervan. Ons inziens brengt Walter Thys dit aspect onvoldoende in rekening. Het is evident dat het mysterie dat hangt rond de identiteit van de auteur en hoe het dagboek in Amerika belandde, niet bevorderlijk zijn voor de geloofwaardigheid.

Strubbe schrijft:

“Het oorlogsdagboek is inderdaad een eersterangs bron voor de plaatselijke geschiedenis. Daar vindt de historicus het leven van de burgerbevolking op het dagelijkse vlak door een ooggetuige beschreven […] Het oorlogsdagboek is inderdaad een onschatbare bron, niet alleen omdat de historicus er een overvloedig feitenmateriaal in samen vindt, maar vooral omdat hij erin de geleidelijke ontwikkeling die de bevolking in levenswijze en geesteshouding, stap voor stap kan volgen”.

Dat neemt echter niet weg dat Strubbe, zoals hiervoor aangehaald, wel wijst op latere herwerkingen en inkleuring van de feiten.

Ook archivaris Claudia Vermaut[18] maakt gelijkaardige bedenkingen:

“Anderzijds moet men ze met de grootste omzichtigheid behandelen want de dagboeknotities kunnen nog wel eens grondig verschillen van de werkelijkheid. In de eerste plaats moet men aandacht hebben voor het feit dat de auteur de zaken weergeeft vanuit zijn eigen, vaak beperkte, visie op de feiten. Hij neemt bepaalde zaken waar maar kan ze niet altijd plaatsen in een juiste context. De informatie waarover hij beschikt is ook niet altijd juist maar berust soms op roddels en praatjes allerhande. Ten tweede heeft de dagboekschrijver vaak ook een bepaalde mening die de “waarheid” geweld kan aandoen. In dit concrete geval kan het b.v. wel degelijk een verschil uitmaken indien de dagboekschrijver in het Duitse kamp zou zitten of de kant van de geallieerden zou kiezen. Daarom is het ook interessant om verscheidene dagboeken en andere bronnen naast elkaar te leggen om te achterhalen of men bepaalde feiten kende, of men er de achtergrond van kende, hoe bepaalde feiten werden aangevoeld, enz. Dagboeken vormen dus een waardevolle maar uiterst kritisch te benaderen bron voor de historicus”.

We hebben inderdaad geen enkele garantie dat, zelfs door het samenleggen van de vier Oostendse dagboeken, we de ware toedracht van de feiten en de gebeurtenissen zullen kennen. De auteurs zaten alle vier in het geallieerde kamp, dus bij de eindoverwinnaars, en stelden zich erg vaderlandslievend en belgicistisch op. Van Praet liet bv. duidelijk zijn afkeer blijken voor alles wat met de Vlaamse zaak en het activisme te maken heeft. We vinden bij hen weinig informatie, en in elk geval weinig objectieve informatie, i.v.m. bv. het activisme, de Flamenpolitik met de von Bissing-universiteit, de bestuurlijke splitsing van Vlaanderen en Wallonië, de Raad van Vlaanderen, … ontwikkelingen die beslist ook aanhangers hebben gehad in Oostende. Hierrond is tot nu toe weinig verschenen. Achterhalen wie deel uitmaakte van de plaatselijke kern activisten, hoe ze zich organiseerden en hoe het gerecht ze na de oorlog[19] heeft aangepakt, is een een uitdaging voor verder onderzoek.

© John Aspeslagh. Tekst overnemen kan mits bronvermelding.

In het rustig seizoen neem je een toegangsticket in het café waar je zo’n honderdvijftig meestal West-Vlaamse streekbieren kunt proeven. De waardin zorgt voor een vriendelijke ontvangst en een verzorgde bediening. De Snoek heeft zijn landelijk karakter bewaard. Zelfs op een gewone weekdag, vind je er enkele lokale klanten van Bachten de Kupe die een stevige pint komen pakken en een babbel slaan aan de toog of rond de Leuvense kachel.

De oorspronkelijke café en brouwerij dateren van vóór de Franse revolutie. De laatste brouwersfamilie was de familie Derickx die haar laatste vat brouwde in 1952. Brouwer Derickx liet de installatie achter zoals hij die gevonden had bij de overname van het bedrijf. Tijdens de Eerste Wereldoorlog had de brouwerij het geluk achter de frontlinie te liggen, in het stukje onbezet België. Zo ontsnapte de brouwerij aan de opeising van koper en metaal door de Duitse bezetter. Alle authentiek brouwmateriaal is hier nog aanwezig, wat het museum tot een unicum maakt in ons land.

Nu de Grote Oorlog honderd jaar geleden begon, is het ook interessant om weten dat de frontsoldaten, wanneer ze niet in de loopgraven zaten, o.a. in De Snoek een pint kwamen pakken. Want onze piotten zaten niet permanent in de loopgraven, er was een doorschuifsysteem met rustperiodes achter het front. De Snoek zorgde voor vertier en had dus een sociale functie in het oorlogsgebeuren. Hier konden de soldaten heel eventjes de oorlog vergeten. In het museum kunnen we trouwens in cijfers zien hoe de bierproductie in Bachten de Kupe toen een ware “boom” kende. Door de militaire aanwezigheid en omwille van het feit dat de streek van de rest van het land was afgesloten, verdubbelden en zelfs vervierdubbelden de lokale brouwerijen hun productie en sommigen zelfs nog meer.

De brouwersgebouwen zijn in hun oorspronkelijke staat bewaard en werden gerestaureerd in de jaren negentig van vorige eeuw. Het museum kreeg een eigen ingang los van het café. Het werd plechtig ingehuldigd door minister Sauwens en de West-Vlaamse provinciegouverneur. Voor de mensen met beperking is er een lift en ook hellende vlakken tussen de verschillende ruimten zodat het museum eigenlijk voor iedereen perfect toegankelijk is.

Het brouwproces wordt via informatieve wandplaten uiteen gedaan. Waar het Poperings Hopmuseum vooral de nadruk legt op de rol van de hop in het brouwproces, ligt hier het accent op een ander ingrediënt van het bier, nl. op het mout en de bewerking ervan in de eestoven. Vooraleer het mout in de grote koperen brouwketels terecht komt, moet het eerst worden gedroogd. Stoken is dus niet alleen nodig om het brouwsel op te koken maar ook voor het drogen van het mout op de zolder van de brouwerij. Hoe dit proces precies verloopt, kan je in het museum volgen. Naast mout is er natuurlijk nog hop, gerst en water nodig die dan samen worden gekookt in grote koperen ketels en nadien afgekoeld. Dan kan het bier beginnen gisten in houten tonnen waarvan tientallen exemplaren en modellen overal rondstaan in het museum.

In de loop van de jaren werd de brouwerij ook uitgerust met toestellen die het arbeidsproces vergemakkelijkten. Zo schakelde de brouwerij tijdens de Eerste Wereldoorlog over op drijfkracht opgewekt door een machine op gas. Dit zal ook het oppompen van water aanzienlijk vergemakkelijkt hebben. Onder de binnenkoer liggen nog altijd de grote waterputten waarmee het bier werd gebrouwd.

De rondgang brengt ons van helemaal boven in de brouwerij waar het mout werd gedroogd, naar de kelderverdieping waar het bier in vaten lag te rijpen en te gisten en waar het bottelen gebeurde.  Het op flessen trekken was een bedrijvigheid op zichzelf. Wegwerpflessen bestonden niet, alle flessen werden teruggenomen en moesten ook telkens worden gereinigd. De installatie hiervoor staat nog altijd intact in de kelder. Kroonkurken waren er ook niet, de flessen werden afgesloten met een gewoon kurk of met een springkurk.

Van uit de kelder kom je rechtstreeks in het café waar je één van de vele streekbieren kunt degusteren. Een fris glas is welkom want voor het hele bezoek moet je toch minstens een uur rekenen. De 5 Euro van het toegangsgeld is in elk geval goed besteed. En een gezellige babbel met de cafébazin-huisbewaarster uit de Westhoek krijg je er gratis bij. Santé.

• Authentieke historische bronnen
• De “beau monde” ontvlucht de stad
• Oostende overspoeld door de vluchtelingen
• Al die mondjes hebben honger
• Oostende in de verdediging

Eind juli is het aan de kust business as usual: prachtig weer, het seizoen draait op volle toeren en casino en schouwburg maken hun programmatie voor de komende winter bekend. Alleen maar goed nieuws in de mondaine badstad!

Een eerste donkere wolk verscheen in Le Carillon van 30 juni en 1 juli. We vinden er het verhaal van de moord op de Oostenrijkse aartshertogen die de anarchist Gavrilo Princip twee dagen eerder had gepleegd in Sarajevo. In Le Littoral, L’Echo en La Saison d’Ostende[1] gaat deze gebeurtenis ongemerkt voorbij.

In haar editie van 28 juli maakt La Saison d’Ostende, een plaatselijk blad dat alleen in het seizoen verschijnt en zich richt tot de badgasten, voor het eerst gewag van een gedeeltelijke mobilisatie van het Belgisch leger.

Er is nog hoop want twee dagen later arriveert nog een grote groep vakantiegangers met de internationale trein uit Wenen. Zouden die Oostenrijkers naar België komen als de oorlog elk ogenblik kan uitbreken? Overdrijft België niet door ineens drie militieklassen terug onder de wapens te roepen en de stations door militairen te laten bewaken? Vier dagen voor de oorlogsverklaring, vraagt Le Carillon van 31 juli zich nog af of de vakantiegangers niet worden afgeschrikt:

“En bons commerçants, nous devons, tout au contraire, profiter de l’hésitation de l’un et de l’autre, pour garder les indécis, ramener les craintifs et attirer ceux qui cherchent un abri. […] C’est ainsi que nos deux stations, Ostende-Quai et Ostende-Ville étaient gardées par des pelotons de soldats en tenue de route. Pourquoi? Est-ce donc pour montrer aux étrangers qui arrivent ou qui partent, l’affolement insensé qui règne en Belgique? […] Car hier, pour avoir des nouvelles de ce qu’on dit et de ce qu’on voit en Allemagne, en Russie et en Autriche-Hongrie, nous nous sommes rendus à l’arrivée du Vienne-Express et du Nord-Express. Nous avons interrogé des membres du personnel attachés à ces grands trains internationaux et nous avons appris que de St. Petersbourg, de Berlin, de Budapest et de Vienne, les trains de luxe vers Ostende et vers la France partent très régulièrement à l’heure indiquée; il ne règne aucune effervescence dans les gares des trois pays […] Tout y est calme, tout y respire la tranquillité. […] Hier matin, le Vienne-Express a amené à Ostende une trentaine d’Autrichiens […]. En débarquant ici, et en voyant la station gardée militairement, ils se sont demandés (sic) si la guerre civile régnait en Belgique? […] Ces parades inutiles et exagérées constituent un excellent moyen pour chasser les étrangers de chez nous. Est-ce là ce que veut le gouvernement. Qu’il le dise! […] Ce que l’on raconte est vraiment insensé. Et notez que ce n’est pas seulement dans quelques journaux que nous lisons qu’Ostende et les plages du littoral belge se vident, mais certains Ostendais ne ratent pas l’occasion de surenchérir et de provoquer un véritable affolement par les commentaires idiots dont ils entourent les moindres faits. Hier encore, des gens bien informés prétendaient que les courses de chevaux allaient être supprimées, que le Palace Hotel, le Kursaal d’Ostende et celui de Blankenberghe, ainsi que la plupart des établissements publics allaient être fermés. Qu’on cesse donc de colporter aussi inconsidérément ces nouvelles sensationnelles inventées de toutes pièces par des cerveaux malades”.

Daaruit blijkt dat de overheid waakzaam is en rekent op de grote mogendheden om de Belgische neutraliteit te respecteren. “La mobilisation, ce n’est pas encore la guerre!”, titelt op zijn beurt Le Littoral.

Het nieuws van de algemene mobilisatie bereikt de stad in de nacht van zaterdag 1 op zondag 2 augustus. Rijkswacht en politie worden ingezet om de oproepingsbrieven aan huis te brengen. Op het Wapenplein gaan ze van café tot café het slecht nieuws meedelen. De gesprekken verstommen, de tooghangers haasten zich naar huis en de cafés sluiten vroeger dan gewoonlijk. In de randgemeenten luiden de noodklokken.

Op zondagmiddag drie uur zitten de internationale treinen[2] al stampvol met vakantiegangers die hals over kop naar huis willen terugkeren.

De eerste dagen van augustus staat de helft van de hotelkamers leeg. Het zijn niet alleen de klanten die vertrekken, ook het mannelijk personeel laat het afweten en haast zich naar de mobilisatiecentra. Dit leidt tot vreemde situaties. In het Saint-Jameshotel[3] vertrekt een Duitse kelner naar zijn regiment in Frankfurt terwijl de Franse keukenchef de trein neemt naar Condé. “Het waren net twee broers, schrijft Le Littoral. [Bij hun vertrek] konden ze hun tranen niet bedwingen“.

De toestand verslechtert met het uur. Frans geld wordt niet meer omgewisseld en onder druk van Franse verlofgangers neemt de kursaaldirectie een bericht in het Duits weg dat geafficheerd was in de leeszaal.

De internationale treinen geraken niet meer voorbij Welkenraedt en de Oostenrijkers laten rijtuigen van de Wagons Lits niet terug naar Oostende komen. In het Zeestation[4] verdringen de reizigers zich. Ze hopen een plaatsje te bemachtigen op één van de maalboten die alleen nog Folkestone aandoen. Op zee worden ze gecontroleerd door Engelse torpedoboten. Het Zeewezen zet alleen nog mailboten met radwiel in. Zo wil het voorkomen dat de Duitse marine ze met oorlogsschepen verwart.

Onder de toeristen doen geruchten de ronde dat bepaalde etablissementen op het punt staan te  sluiten. Het Palace Hotel en het Kursaal spreken dit met klem tegen en laten weten dat ze zeker open blijven tot half september. Er zijn nog toeristen die zich niet laten afschrikken, zoals die negentig Britten die men zaterdagavond 1 augustus aantreft aan de speeltafels van het Kursaal. Voor hen duurt het seizoen toch even verder.

Op maandag 3 augustus geraakt bekend dat Frankrijk en Duitsland de algemene mobilisatie hebben afgekondigd. In Brussel weigert de regering de doorgang aan het Duitse leger. Hierop verklaart Duitsland de oorlog aan België. Door het spel van de allianties, geraken Frankrijk en Groot-Brittannië bij het conflict betrokken. ‘s Avonds wordt in het Kursaal het concert besloten met een denderende Brabançonne terwijl de aanwezigen luidkeels “Vive le roi, vive la Belgique” roepen. Op de zeedijk houden de wandelaars de horizont in het oog. Ze wachten tevergeefs op de komst van de Britse oorlogsbodems die … pas op 27 augustus vierduizend militairen aan land zullen brengen.

De volgende ochtend 4 augustus valt Duitsland België binnen. Ondertussen is het brief-, telefoon- en telegraafverkeer met Duitsland verbroken. Een telegram versturen naar een adres in Antwerpen, Luik of Limburg lukt evenmin. In Oostende valt de telefooncentrale uit. Dit werkt het verspreiden van valse geruchten in de hand.Voor nieuws is men uitsluitend aangewezen op de Brusselse kranten die tot het laatste exemplaar verkocht worden. Krantenventers mogen enkel nog de naam van de krant roepen.

Britten die er gisteren niet in slaagden om aan boord van de maalboot te gaan, schepen vandaag massaal in: 1600 passagiers op de ene en 1500 op de tweede maalboot. In de namiddag krijgt de passagiersboot verbod om uit te varen en de reizigers worden weer aan wal gezet en hun bagage uitgeladen. De boot mag uiteindelijk vertrekken omdat een hoge ambtenaar dringend naar Londen moet om er een brief van Albert I te overhandigen aan de Engelse koning. De overtocht gebeurt onder bescherming van Engelse en Franse schepen.

Overal in de straten hangt de Belgische driekleur en ‘s avonds komt een massa volk samen aan de kiosk op het Wapenplein waar het Belgisch, Frans en Engels volkslied worden uitgevoerd. Rond 22 uur heft de opgewonden menigte spontaan de Brabançonne aan bij het standbeeld van Leopold I. Van het “Paard” gaat de optocht naar het Frans consulaat aan de E. Beernaertstraat. Daudé, de Franse consul, krijgt applaus als hij de Oostendenaars verzekert van de volledige steun van de Franse Republiek. Onder het zingen van de Vlaamse Leeuw zet de menigte zijn weg verder naar de woning van de Engelse consul Golder in de Wellingtonstraat waar het scenario zich herhaalt. Beide volksliederen worden luidkeels meegezongen terwijl een grote Britse vlag wordt ontplooid. Wat verder, aan het Duits consulaat in de Warschaustraat, gaat het er natuurlijk anders aan toe. Met schreeuwen en roepen geven de betogers uiting aan hun woede voor de laffe inval.

De Duitse consul Wehnel voelt zich niet langer op zijn gemak en de ochtend van 5 augustus gaat hij aan burgemeester Auguste Liebaert[5] vragen wat hem te doen staat. Hij zou toen tegen Liebaert hebben gezegd dat zijn “keizer wel moet zot geworden zijn na wat hij heeft aangericht“. De burgemeester geeft hem geen enkel advies waarop de consul een appelflauwte krijgt en nadien met de auto naar het neutrale Nederland vertrekt. Een opgewonden menigte slaat in de Kaaistraat de ruiten van de bakkerij Bisschof in.Drie handelaars met Duitse roots worden door de menigte gemolesteerd en de Burgerwacht moet ze komen ontzetten.

Onder Oostendenaars en toeristen ontstaat een band van solidariteit en gedeeld leed. Le Carillon van 6 augustus schrijft: “On ne se conaît pas, on ne s’est jamais salué, on ne s’est même jamais vu, mais qu’importe, on s’accueille l’un l’autre, on s’aborde, on lie conversation comme si on avait été sur les bancs de l’école ensemble”.

Ondertussen wordt het half augustus. Nog altijd fantastisch zomerweer, schrijft La Saison d’Ostende en de krant ontkent formeel dat Oostende aan het leeglopen is. Maar de realiteit is anders. De hoteliers zien hun inkomsten smelten als sneeuw onder de zon en doen hun beklag bij de redactie van L’Echo en bij het stadsbestuur. Burgemeester Liebaert laat in de Belgische, Franse en Britse kranten een bericht verschijnen waarin hij een verblijf in Oostende promoot. Alles is hier rustig, de verbindingen met Engeland en Frankrijk zijn helemaal normaal, het weer is super en er zijn nog veel badgasten, de cafés, hotels en pensions blijven open en hebben zelfs hun prijzen verlaagd, voegt Liebaert eraan toe. Deze idyllische voorstelling klopt in elk geval niet met wat we lezen in het oorlogsdagboek van Alphonse Elleboudt en Gustaaf Lefèvre[6]:

“[…]Ondanks die verzekering en dien oproep, was het seizoen wel degelijk dood en begraven. Er heerschte nog alleen een groote opgewondenheid en een koortsige bedrijvigheid, voor alles wat met den oorlog in verband stond”.

“De schoone vrouwen van Oostende hadden in panische vlucht hunne zijden kleederen en hunne kostbaarheden ordeloos en haastig in de koffers geworpen en waren gevlucht, gelijk voor een onweder. Het seizoen, nauwelijks in glans en pracht geboren, was dood. Gelijk opgeschrikte vogelen waren de badgasten heengevlogen”[7].

Via de lokale krant La Saison d’Ostende krijgen we een idee van het aantal zomergasten dat tussen 1 en 12 augustus de stad verliet. In elke editie publiceert de krant een alfabetische “liste officielle des étrangers” met vermelding van hun naam, woonplaats en het hotel[8] waar ze in Oostende verbleven. We maakten de som zoals ze volgens hun woonplaats vermeld staan in de edities van 1, 5, 7 en 12 augustus.

In twaalf dagen tijd is het totaal aantal hotelgasten met meer dan 4/5 verminderd (van 660 naar 116). Belgen en Britten zijn op 12 augustus nog het best vertegenwoordigd terwijl de Centrale Mogendheden (Duitsland en Oostenrijk-Hongarije), zoals te verwachten, al vanaf 7 augustus massaal de stad hebben verlaten. Op 19 augustus verschijnt de laatste editie van de krant en deze bevat geen lijst van vreemdelingen meer. Waarschijnlijk loonde het de moeite niet meer …

Toch zijn alle vreemdelingen niet meteen weg. Op zondag 23 augustus verlaten de Empress en de Vulcaan de haven met aan boord Amerikaanse staatsburgers die in België waren gestrand. De Russische consul  zorgt eveneens voor de evacuatie van zijn onderdanen per schip vanuit Zeebrugge naar Archangelsk op 5 september.

En er blijven nog staatsburgers van de Centrale Mogendheden achter, meestal personen die zich permanent aan onze kust hadden gevestigd, vooral hoteliers. Op bevel van de hogere overheid laat burgemeester Liebaert op zondag 6 september aanplakken dat Duitsers, Oostenrijkers en Hongaren van wie geen zoon dienst doet in het Belgisch leger, binnen de zesendertig uur het Belgisch grondgebied moeten verlaten. Zo niet worden ze als spionnen beschouwd. Maandag 7 september vertrekken aan het Vandersweepplein[10] twee trams met aan boord de “onderhorigen” van de Centrale Mogendheden die naar Breskens worden gebracht om zo via Nederland naar hun land te laten terugkeren[11].

Gewone toeristen vertrekken, spionnen blijven achter. Daarom laat de minister van Oorlog aanplakken dat op spionage de doodstraf staat. Er is geen mogelijkheid tot beroep en het vonnis wordt binnen de 24 uren uitgevoerd.

Dit bericht werkt vanzelfsprekend de “spionitis” in de hand die al de eerste dagen van augustus “operationeel” is. Men verdenkt de spionnen van het verspreiden van valse berichten. Enkele Duitsers die op het punt staan om met een huurauto naar het neutrale Nederland te vertrekken, worden als “spioenen” tegengehouden. Een hotelgast[12] die probeert een radio te installeren in zijn kamer, wordt opgepakt. Blijkbaar had hij bovendien 3000 DM op zak. De Rijkswacht arresteert een Duitser die onlangs nog in Stene paarden kwam opkopen. Een andere Duitser[13] liet in zijn hotel in de Kerkstraat een valies achter met zeven “springtuigen” erin. Duitsers die sinds jaren in Oostende wonen, vragen politiebescherming omdat de bevolking hen van spionage verdenkt. Zo heeft de Burgerwacht met de hulp van de boy-scouts 47 Duitsers opgepakt. Ze brengen die naar het politiebureel aan het Wapenplein. Wat later laat de politie deze vermeende spionnen – waaronder enkele religieuzen – opnieuw vertrekken via de uitgang aan de Kerkstraat want op het Wapenplein blijft een opgehitste menigte hen opwachten. Op 8 augustus doen Le Littoral en het stadsbestuur een oproep om burgers van vreemde nationaliteit ongemoeid te laten:

“[…] Nochtans is het noodig de bevolking tot kalmte aan te sporen en ze te waarschuwen tegen de neiging om personen, waartegen geen ernstige bewijzen noch redens van verdenking bestaan, te lichtzinnig te beschuldigen of te verdenken van spionneering. Geene straf zal toegepast worden zonder vonnis”.

Maar de jacht op spionnen blijft open en verloopt met wisselend succes. Een Duits reserveofficier verkleed als non wordt opgepakt in het station. De contraspionage zit twee notoire Duitse spionnen op de hielen (de prins van Ardeck[14] en een zekere Hugo Dressler) maar die kunnen op tijd hun biezen pakken. Een oplichter met de pet van een postbode op verkondigt dat hij tegen betaling brieven aan het front kan bezorgen. De politie pakt hem op in het Leopoldpark en brengt hem naar Brugge. De politie kon op het nippertje beletten dat omstaanders hem als mogelijk spion gingen lynchen. En natuurlijk circuleren fantastische verhalen zoals dat over een onbekende man die aan de kazernepoort vergiftigde sigaretten zou hebben verkocht of drinkwater hebben vergiftigd.Een Brussels dagblad schrijft dat aan de kust spionnen aan de lopende band worden terechtgesteld.

Geruchten doen de ronde dat de Joodse families Bernheim en Meyer, eigenaars van het grootwarenhuis A l’Innovation in de Kapellestraat, van Duitse nationaliteit zijn. La Saison spreekt dit tegen en vermeldt dat de familie afkomstig is uit de Elzas en naar België kwam nog voor de Duitsers in 1871 die streek annexeerden.

Dat de Duitsers al weken of maanden bezig waren inlichtingen te verzamelen, is zo goed als zeker. En misschien bevatten de lijsten van vreemdelingen wel de echte of valse naam van één of ander spion? Maar dat we die niet altijd moeten zoeken onder de badgasten, blijkt bij een eerste schermutseling aan de Snaaskerkebrug op 25 augustus. Een Duitse patrouille van ongeveer 150 Uhlanen te paard en per fiets is op verkenning in de streek tussen Torhout en Gistel en wordt teruggedreven door een compagnie Rijkswachters. Uit getuigenissen van omwonenden met wie de Duitsers spraken, blijkt dat één van de Duitse militairen in het burgerleven handelaar is en regelmatig paarden kwam kopen in het Torhoutse. Een ander Uhlaan had een tijd in de suikerfabriek van Snaaskerke gewerkt en was vertrouwd met de streek.

De spionnen waren uiteraard te weinig talrijk om de plaats van de badgasten in te nemen. Wie wel in hun plaats kwam, waren de militairen en de duizenden vluchtelingen uit het binnenland die via Oostende in Groot-Brittannië probeerden te geraken. Maar dat is een ander verhaal.

Ook in barre tijden komen mensen op ideeën om de handel te laten draaien. Zo konden de vluchtelingen van toen voor 1,5 BEF een warm bad nemen in het Savoy Hotel aan de Koningsstraat. En de kranten spreken schande van de verhuurders en huisbazen die te hoge huurprijzen aanrekenden aan de vluchtelingen en ze zelfs een maand of een halve maand vooruit lieten betalen.

Op 15 oktober zouden de Belgische en geallieerde militairen de plaats ruimen voor de Duitsers aan wie de bevolking allerlei troetelnaampjes gaf: Hunnen, platkoppen, Teutonen, zuurkoolvreters, … Zij zullen de achtergebleven vluchtelingen terug naar huis sturen.

© John Aspeslagh. Tekst overnemen kan mits bronvermelding.