Cercle du Phare, litho van Joseph Buffa in: L. Wittevrongel, Oostende rond 1850. S.l., 2022.

In 1854 was Oostende nog een militaire vestingstad, opgesloten binnen een carcan van wallen en walgrachten. Al in de 18de eeuw was de oude omwalling aan de zuidkant gesloopt voor het uitgraven van de drie handelsdokken en de nieuwe wijk van het Hazegras[1], waarrond Napoleon opnieuw vestingen liet optrekken. Grosso modo was de stad in 1854 dus beperkt tot het huidig centrum en de wijk van het Hazegras. De vestingen zouden pas helemaal worden ontmanteld tussen 1865 en 1875. Dat de stad haar militaire functie inwisselde voor het opkomende toerisme, was uiteraard bevorderlijk voor de welvaart van de bewoners.  

De unionist[2] Henri François Serruys[3] was burgemeester tussen 1835 en 1861. Na hem zou de stad tot 1959, met uitzondering van enkele jaren tijdens de Tweede Wereldoorlog, ononderbroken bestuurd blijven door liberale burgemeesters.  Rond 1850 telde ze iets meer dan 15 000 inwoners van wie bv. in 1851 amper 476 begoede inwoners waren ingeschreven op de kiezerslijsten. Zo gingen er voor de gedeeltelijke gemeenteraadsverkiezingen van datzelfde jaar in oktober 407 Oostendenaars stemmen en in november, voor de vervanging van een ontslagnemend gemeenteraadslid, amper 233[4].  

De ambitie van mondaine badstad

Eerste houten Kursaal, litho van Henri Borremans (ibidem).

Als één van de eerste op het Europees vasteland was Oostende van plan zich te profileren als ‘badstad’. “Les gens en bonne santé hument avec délices l’air pur et fortifiant de la mer; les malades guérissent ou espèrent guérir des vingt-cinq ou trente affections dont (…) les bains de mer sont l’antidote souverain“, schreef  L’Indépendance Belge[5]. Een belangrijke troef voor de stad was het verblijf tijdens de zomermaanden van de Belgische koninklijke familie. Het was trouwens in een herenhuis in de Langestraat[6] dat de eerste koningin Louise-Marie in 1850 overleed. Het bezoek in 1843 en 1850 van de Engelse koningin Victoria aan haar oom Leopold in Oostende, was een extra stimulans voor de toeristische ambitie van de stad. Hetzelfde gold ook voor de spoorweg die al in 1838 tot vlak voor de Oostendse omwalling was doorgetrokken. Zes jaar later verrees ter hoogte van het Mercatordok het eerste station binnen de stadsmuren.

De medaille had natuurlijk ook een keerzijde voor de prille badstad: de povere kwaliteit van het drinkwater,  pas na de Eerste Wereldoorlog definitief geoptimaliseerd door aanvoer uit de Ardennen, en de gebrekkige riolering die ook pas in het begin van de 20ste eeuw volledig zou worden vernieuwd. Verder was er In de stad geen slachthuis die naam waardig en werden de dieren in de slagerijen geslacht met alle ongemakken van dien: “Il y dans l’intérieur de la ville, dans les rues les plus fréquentées, une foule de petites tueries à l’usage des bouchers (…); on a pu voir pendant l’été dernier, dans de petits magasins ouverts, aux regards du public, des bouchers abattre des bœufs, des veaux, et faire couler dans la rue un ruisseau de sang. Nous regardons la construction d’un nouvel abattoir, dans un lieu isolé, comme un travail tout aussi urgent que la construction des nouveaux égouts”. Vijf jaar later was er nog niets veranderd. In een lezersbrief vermeldde een toerist toen dezelfde klachten en voegde eraan toe: “Un Ostendais, auquel je faisais ces réflexions, se mit à rire et me dit qu’on y était parfaitement accoutumé“[7].

Lees verder in Biekorf jg. 125 (2025), p. 468-80

In de eerste helft van vorige eeuw doken heel wat plannen op om de stad mooier en aantrekkelijker te maken voor de Oostendenaars en de toeristen. Sommige projecten waren eigenlijk niet veel meer dan aankondigingspolitiek van het stadsbestuur, andere kwamen uit de pen van op sensatie beluste journalisten. Meestal werden ze binnen de kortste keren geschrapt wegens onuitvoerbaar of te duur of achterhaald. Ze lieten wel sporen na in de lokale pers.

De lokale kranten speelden in die tijd de rol die vandaag weggelegd is voor de ombudsman, voor advies- of wijkcomités of voor de sociale media. Via de bladen kregen de openbare besturen feedback van de burgers. Redacteurs en lezers dachten mee over het beleid en de beslissingen van de overheid, gaven kritiek en reikten soms alternatieven aan. Het schepencollege werd attent gemaakt op mistoestanden of gevaarlijke situaties die het stadsbestuur ontgaan waren of waaraan het niet de nodige aandacht had besteed.

Voor de leesbaarheid en voor het begrip van de lezer, hebben we geopteerd om in de tekst hierna zoveel mogelijk de vroegere straatbenaming te vervangen door de hedendaagse. De projecten staan in chronologische volgorde.

De Albert- of Albrechtslaan (1901-1908) 

Van koninklijk Chalet naar Thermenpaleis (1924-1926)

Vanaf 1850 werd er in Oostende nagedacht over de oprichting van een ‘établissement hydrothérapique’ om van de stad een kuuroord te maken naar het model van Vichy, Carlsbad, enz. Eigenlijk was het gewoon de bedoeling het ‘seizoen’ door te trekken en tijdens de wintermaanden (‘la saison d’hiver’) een nieuw publiek aan te boren, nl. dat van de kuurgasten. Na de eeuwwisseling begon de krant L’Echo d’Ostende hiervoor te lobbyen, door het Oostendse stadsbestuur alsook de plaatselijke dokters en apothekers voor zijn kar te spannen. De vermeende geneeskrachtige eigenschappen van het bronwater dat in de Trinkhall[1] (1877) van het Leopoldpark werd opgepompt, waren een troef. Zo ontstond het idee om in het park een thermaal complex te bouwen met ernaast een groot openluchtzwembad gevuld met zeewater. Het derde dok zou worden gedempt en dienen als uitbreiding voor het park. Het duurde echter niet lang voordat het stadsbestuur besefte dat het Leopoldpark, zelfs uitgebreid, nog altijd te klein zou blijven voor zo’n realisatie. Men vatte dan het plan op om het thermaal complex op te trekken op het nog op te vullen derde dok[2].

In 1912 kwam er schot in de zaak. In de overeenkomst tussen Staat en stadsbestuur van augustus 1912 stond 5 500 000 BEF staatstussenkomst ingeschreven voor de bouw van een Thermenpaleis in Oostende. Waar het gebouw zou worden neergezet, zou later worden bepaald[3].

Vlak voor de Eerste Wereldoorlog begon men te overwegen om het thermaal gebouw met openluchtzwembad dichter bij zee op te trekken, bv. achter de pas geopende Koninklijke Gaanderijen. Door het uitbreken van de oorlog verdween de aandacht voor het project. Na de Wapenstilstand werd de draad terug opgenomen en werd in eerste instantie overwogen om een Thermenpaleis te bouwen op de het toen nog braakliggend terrein tegenover het Koninklijk Chalet, ongeveer waar zich nu Hotel Royal Astrid bevindt. Hiertoe dienden echter gelijktijdig aanzienlijke omgevingswerken te worden uitgevoerd, zoals het rechttrekken van de Krommestraat – dit was het stuk van de huidige Koningin Astridlaan tussen de Koningstraat en de Koninginnelaan – met als gevolg dat een deel van de koninklijke tuin (vandaag Japanse Tuin) hierdoor verloren zou gaan. In de jaren 1920 ging men nog een stap verder. Waarom, zo vroeg men zich af, het Thermenpaleis niet inplanten op de site van het Koninklijk Chalet zelf dat nog grotendeels van hout was en, in de nasleep van de oorlog, verwaarloosd en beschadigd en niet langer geschikt om de koninklijke familie op een fatsoenlijke manier in onder te brengen. Het dakterras van de Koninklijke Gaanderijen, tot dan toe gereserveerd voor de koninklijke familie, zou in het nieuwe geheel kunnen worden geïntegreerd en opengesteld voor de kuurgasten. De koninklijke familie van haar kant zou haar intrek nemen in een nieuw vakantieverblijf in Lombardzijde.

De Oostendse architect Gustaaf Vandamme (1870-1938)[4] werkte een gedetailleerd plan uit voor de inplanting van het Thermenpaleis op de site van het Koninklijk Chalet dat volledig zou worden gesloopt. Het vrijgekomen terrein zou op niveau van de omliggende straten komen en met het overtollige zand zou de vijver van het Citypark worden opgevuld.  De voorgevel van het toekomstig Thermenpaleis met aangehecht hotel zou uitgeven op de Zeepromenade en de achtergevel op de Koningin Astridlaan. Aan de kant van de Zeepromenade zouden op de gelijkvloerse verdieping winkels komen en op de bovenverdiepingen hotelkamers en feestzalen. Aan de kant van de Koningin Astridlaan voorzag de ontwerper twee zwembaden, één voor vrouwen en één voor mannen, en op de binnenkoer een Trinkhall. De Venetiaanse gaanderijen aan de Parijsstraat zou hij bewaren.

Ook voor de onmiddellijke omgeving had hij plannen. De Koningin Astridlaan zou worden rechtgetrokken in het verlengde van de Koningsstraat tot aan de Wellingtonrenbaan, deze zou te zien zijn vanaf het Marie-Joséplein. Voor het hek van het Chalet aan de Koningin Astridlaan zou het ‘Congoplein’ worden aangelegd en op de kruising Koningin Astridlaan – Koninginnelaan het ‘Albert-I-plein’ met een waterpartij tot aan de Drie Gapers. Op de kruising met de Sportstraat was een derde plein voorzien, nl. het ‘Edouard Moreauxplein’ als eerbetoon aan de toenmalige burgemeester. Op het terrein tussen de Koninginnelaan, de Koningin Astridlaanlaan, de Wellington- en de Sportstraat, waar zich nu de Bibliotheek bevindt, zou een sportpaleis verrijzen met ernaast een grote evenementenzaal[5].

Van dit alles kwam echter niets terecht. Het huidig Palais des Thermes / Thermen- of Badenpaleis werd pas in de jaren 1930 gebouwd … achter de Koninklijke Gaanderijen, zoals reeds overwogen voor de Eerste Wereldoorlog. De koninklijke familie bleef in Oostende en het plan om naar Lombardzijde uit te wijken, was   definitief afgelast.

Het eengemaakte station en het opvullen van de handelsdokken (1924-1928) 

Ondergrondse toiletten (1927-1928) 

Vaste strandcabines (1926 en 1929) 

Militair Hospitaal wordt Burgerlijk Hospitaal (1927-1928) 

Leopold- en Maria- Hendrikapark tot één groene zone omtoveren (1928) 

Een nieuwe school in de Frère Orbanstraat (1928) 

Openluchtzwembad op het strand (1929) 

Het Spiegelmeer van M. Hendrikapark opgevuld (1930)?  

Een onderzeese tunnel tussen Oostende en Dover (1931) 

Weer tunnels, maar nu onder de havengeul (1932) 

Een Jodendorp (1932) 

Electrische tramlijn naar de wijken Boterput en de Meiboom (1932)? 

Een betere naam voor Oostende: Oostende-Bronnen / Ostende-Sources (1933) 

Autosnelweg Oostende – Luik boven de spoorweg (1933) 

‘Kanonhotel’ wordt Bon Marché (1934)?’ 

Lees de inhoud van deze onderdelen in De Plate, jg 54 (2025), nr 8, 9 en 10, oktober- december 2025.

In De Plate, jg 54 (2025), nr 4, april 2025

Vanaf eind 1914 probeerden flaminganten, ‘activisten’[1] genoemd, de Duitse bezetter te gebruiken voor de realisatie van hun eigen programma: de vernederlandsing van de toen Franstalige Gentse universiteit, gebruik van het Nederlands in gerecht, bestuur en onderwijs en een vorm van zelfbestuur voor Vlaanderen.

Eugeen Van Oye

In de hypernationalistische sfeer na de bevrijding in oktober 1918, volgde de afrekening. Dichter-geneesheer Eugeen van Oye was de enige grote garnaal die het Brugs gerecht bij de kraag kon vatten. De Duinengalm[2] blokletterde: De zaak van Oye en consoorten. De ‘consoorten’ waren de kleinere garnalen, de manusjes-van-alles van het Oostends activisme, nl. Louis Lefèvre en Auguste Quarin. Ze verschenen vóór het Brugs assisenhof (14-17 en 25 juni 1920). Van Oye ontsprong de dans en werd vrijgesproken dankzij zijn vriend priester Hugo Verriest die kwam getuigen als ‘témoin de moralité’[3]. De twee andere kleine garnalen, Lode Lefèvre en Auguste Quarin, werden veroordeeld tot twee jaar opsluiting en tot het betalen van één vierde van de gerechtskosten.

Nog tijdens de laatste oorlogsweken, meer bepaald op 25 september 1918, werd het huis van Quarin aan de Zwaluwenstraat 5 door de geallieerden gebombardeerd. Twee zoontjes, Auguste en Albert Quarin, een tweeling van 11 jaar, verloren het leven en vader Auguste werd zelf licht gewond[4].  Op zijn proces voor assisen van juni 1920 beschreef de openbare aanklager Quarin als “de hevigste” van de vier beklaagden en de militaire onderzoeksrechter schilderde hem af als “machiavellistisch, een man die zijn doel wilde bereiken met alle middelen, ook met de hulp van de Duitsers”. Een bezwarend feit was in elk geval zijn aanduiding als lid van de Gouwraad. Het feit dat zijn huis was gebombardeerd en hij daarbij twee kinderen had verloren, kon de jury geenszins vermurwen. Bijzonder erg voor Quarin was dat hij door zijn veroordeling tot twee jaar opsluiting geen aanspraak kon maken op oorlogsschade voor zijn woning. “Een schreeuwend onrecht” schreef Narden in De Duinengalm[5] van 14 april 1922.

Lees verder in De Plate, jaargang 54, nr4, april 2025.

De taalwet van 1921 was een belangrijke stap naar de volledige vernederlandsing van de lokale besturen en van het onderwijs in de Vlaamse arrondissementen. In Oostende waren er, naast militante verenigingen[1] die de nieuwe taalwetgeving probeerden te omzeilen of ongedaan te maken, ook Franstaligen die meenden  dat de Franse taal, dank zij haar superioriteit en uitstraling, zich naast het Nederlands zou kunnen handhaven. Vooral kunstenaars uit de kring rond James Ensor en medewerkers van het tijdschrift La Flandre Littéraire[2] behoorden tot die groep, onder wie ook dichter en schrijfster Claude Bernières[3].

Beginnende dichter

Claude Bernières, pseudoniem voor Hélène Coulier, werd op 18 juli 1884 geboren in Zwevezele. Haar vader Jean-Baptiste Coulier (°1855) was afkomstig uit Stalhille en haar moeder Emma Standaert (1868-1926) uit  Maldegem. Ze trouwden in Brugge in 1883 en kregen twee dochters: Hélène en haar twaalf jaar jongere zus Jeanne. Vader Coulier was van 1883 tot 1902 notaris in Zwevezele en van 1903 tot 1926  in Torhout[4]. Waarschijnlijk was de omgangstaal in het notarisgezin het Frans.

Hélène groeide op in Zwevezele en kwam pas in Torhout wonen toen ze al zeventien was. Zoals het toen bij vooraanstaande families de gewoonte was, gingen de meisjes op hun twaalfde naar het pensionaat waar Frans de voertaal was. In haar autobiografische ‘roman’[5] schrijft ze dat ze op kostschool ging in een niet verder omschreven naburig stadje. Zoals zovele pensionnairs was ze niet gelukkig in haar ‘couvent’ en horen we de traditionele  klachten: “Une cloche régit tous mes gestes, me dirige comme une marionette … Je reçois mes letttres ouvertes …. Même les idées semblent porter l’uniforme”. Is ze na verloop van tijd overgestapt van dit pensionaat naar een andere school?  In haar notities voor een voordracht die ze in haar vroegere school gaf, spreekt ze van een ‘Lyceum’[6]. Zoals blijkt uit een latere brief aan Marie Gevers, verliet ze de schoolbanken op achttien jaar[7]. Het kan bijna niet anders dan dat ze haar  grondige kennis van het Frans en de vaardigheid om uit het Engels te vertalen, verder heeft geperfectioneerd via zelfstudie en lectuur.

Hoe ze in Oostende is terecht gekomen, is onduidelijk. Feit is dat haar gedicht (La Mare) onder het pseudoniem ‘Hélène Avril’ al in 1905 verscheen in de Oostendse Le Carillon. In 1908 behaalde ze een eerste prijs met  een dichtwerk dat ze had ingestuurd voor een wedstrijd van Le Conseil national des Femmes belges. Le Carillon vermeldt haar als “une poétesse que Le Carillon a eu le plaisir d’accueillir des premiers […] douée d’un grand et original talent […] la disciple, en poésie, de Marguerite Coppin (1867-1931)[8]“. Tot 1909 vonden we nog vermeldingen van gedichten van haar hand verschenen in culturele tijdschrijften als Le Farfadet, Le Florilège, Le Thyrse en La jeune Wallonie[9]. Uit de periode 1910-1920 vonden we geen gedichten terug.

Op 25 juli 1911 trad ze in Torhout in het huwelijk met dokter Cyrille Louf (1882-1956) afkomstig uit het toen nog tweetalige Nieuwkerke-Neuve Eglise, nu Heuvelland[10]. Gezien de achtergrond  van het koppel, lijdt het geen twijfel dat in het gezin Frans werd gesproken. Hun dochter Suzanne Louf werd in 1913 in Anderlecht geboren[11]. Woonde het echtpaar toen in het Brusselse? Voor de Eerste Wereldoorlog komt Cyrille Louf in elk geval niet voor in de lijst van Oostendse artsen[12].

Tijdens de oorlog verbleven Hélène, haar dochtertje Suzanne en haar zus Jeanne als “réfugiées” aan de Solent Road 28 van de Londense wijk Hampstead. In mei 1917 wonen Hélène en Suzanne ondertussen in de Rue de Bayeux van de gemeente Asnelles in het Franse departement Calvados, waar zus Jeanne hen vervoegde in oktober. De reden van hun verhuis naar Normandië zal te verklaren zijn door de aanwezigheid van de gemobiliseerde Cyrille Louf als militair geneesheer in het naburige Belgisch militair hospitaal van Villiers-le-Sec[13].

In september 1918 wordt hun zoontje Jacques in Asnelles geboren. Woonde Hélène voor of na mei 1917 tijdelijk in Bernières-sur-mer, een andere gemeente van de Calvados maar wel verder verwijderd van Villiers-le-Sec? Le Carillon beweert in elk geval dat ze haar pseudoniem ontleende aan “le village français qui l’abrita durant la tourmente“[14]. Ook haar kleinzoon zegt dat hij in zijn kindertijd altijd hoorde spreken van het stadje ‘Bernières’. Waarom ze opteerde voor ‘Claude’ en ‘Bernières’ is hem niet duidelijk.

De amper vijftien maanden oude Jacques overleed aan kroep op oudejaarsavond 1919 in Oostende naarwaar het echtpaar inmiddels was verhuisd. Op de overlijdensakte van zijn zoontje staat dokter Louf nog vermeld als “krijgsgeneesheer”[15]. Ze woonden toen al in de Rogierlaan 48 waar Hélène zou blijven tot na het overlijden van haar man in 1956.

Vanaf 1920 is Hélène Coulier bij de Oostendenaars gekend als ‘madame Louf’ maar in artistieke kringen maakt ze haar debuut als ‘Claude Bernières’. In dat jaar verschenen acht gedichten van haar in het liberaal tijdschrift Le Flambeau, die ze twee jaar later, met één uitzondering, ongewijzigd zou overnemen in Le Visage des Heures. Volgens de lokale pers zou ze door Le Flambeau bekendheid hebben verworven en door het succes aangemoedigd om haar gedichten in een bundel te publiceren[16].

Lees verder in Biekorf, jg 124 (2024), pp. 267-98.

Le Visage des Heures, een bundel van dertig gedichten uit 1922.

De bekroning: de Verhaeren-Prijs (1923)

Bernières gevierd

Bernières en Ensor

Bernières en het West-Vlaams tijdschrift La Flandre Littéraire (1922-1929)

Claude Bernières en Marie Gevers

Kortstondig succes

De betekenis van Claude Bernières

Het tijdschrift La Flandre Littéraire (LFL) verscheen van 1922 tot 1929 en was één van de laatste Franstalige tijdschriften over literatuur, kunst en muziek uitgegeven in West-Vlaanderen[1].

Particularistische en patriottische karakteristieken van de Franstalige literatuur in België

De discussie over de plaats en de representativiteit van de Belgische schrijvers binnen de Franstalige  literatuur woedde sedert 1830. De enen vonden dat de Belgische literaire productie wegens haar regionalistisch en particularistisch karakter niet kon tippen aan Parijse publicaties. Anderen vonden dat dit particularisme net het verschil maakte zodat we terecht mochten spreken van een aparte Franstalige letterkunde in België. Die eigenheid was meestal te vinden bij de talrijke auteurs met Vlaamse roots zoals Charles De Coster (1827-1879), Georges Eekhoud (1854-1927), Maurice Maeterlinck (1862-1949), Georges Rodenbach (1855-1898), Charles Van Lerberghe (1861-1907), Emile Verhaeren (1855-1916) … wier werken vaak in het Vlaamse land gesitueerd waren of de eigen geschiedenis als thema hadden. Na de Eerste Wereldoorlog kreeg dit particularisme bovendien een patriotisch laagje van nationale trots. België behoorde immers tot de club van de overwinnaars en was dus niet langer het ‘poor little Belgium’ van 1914 maar had zich ontwikkeld tot een voldragen natie. Gesneuvelden en oud-strijders die naast hun militaire opdrachten literair actief waren geweest, werden op een voetstuk geplaatst. Het is dan ook geen wonder dat in de eerste jaargangen van LFL hun literair werk nogal wat aandacht kreeg[2].

Het naoorlogse patriotisme bracht tevens mee dat aan diegenen die zich tijdens de bezetting – al dan niet vermeend – ‘onvaderlands’ hadden gedragen, de rekening werd gepresenteerd. Vanaf 1920 werden tegen de voormalige activisten processen gevoerd, hetgeen een uitgelezen kans was voor de Franstalige bourgeoisie om aan de Vlaamse Beweging in haar geheel zoveel mogelijk schade toe te brengen.

De Oostendse francofonie in het verweer tegen de nieuwe taalwetgeving

In 1921 werden de verkiezingen voor het eerst op basis van het algemeen enkelvoudig stemrecht georganiseerd. In Kamer en Senaat werd nu een meerderheid gevonden voor een nieuwe taalwet die op 31 juli 1921 werd aangenomen en van kracht werd op 1 januari van het daaropvolgend jaar. De nieuwe wet steunde op de principes van territorialiteit en eentaligheid van Vlaanderen en Wallonië. Door het doortastend optreden van de Vlaamse verenigingen en de Vlaamsgezinde politici kreeg Oostende tijdens het interbellum meer en meer een Vlaams uitzicht, zeer tegen de zin van de verfranste liberale bourgeoisie die in 1921, na bijna een halve eeuw, haar absolute meerderheid in de gemeenteraad was kwijtgespeeld. Het Franstalig cultureel en sociaal leven begon te slabbakken en de Franstaligen gingen in het verweer[3]. Naast verenigingen die militant en fanatiek de Franse cultuur en de francofonie in Oostende bleven promoten – vooral L’Association flamande pour la vulgarisation de la langue française en Les Amitiés françaises - verscheen het nieuw cultureel tijdschrift La Flandre Littéraire (verder LFL) dat moest dienen als uithangbord en als bewijs van de vitaliteit van de lokale francofonie en francofilie. Dat het tijdschrift effectief een rol te vervullen had in dit politiek-cultureel steekspel, werd later tot twee keer toe bevestigd door de gewezen co-directeur Michel de Ghelderode: LFL was “une page importante de la lutte pour le maintien de la langue française en notre Flandre d’où les menées politiciennes l’[avaient] pratiquement bannie, sans espoir”[4]. 

Oostende, waar kunstenaars zich rond James Ensor schaarden[5]

Na de Eerste Wereldoorlog werd het Franstalig cultureel leven voornamelijk gedomineerd door de ‘satellieten’ rond LFL, met James Ensor als spilfiguur. Diens oeuvre was al een tijdje over zijn hoogtepunt, maar dat betekende wel dat de kunstenaar in de voorbije tijd grote bekendheid had verworven in binnen- en buitenland. De kring rond LFL bestond uit de Franstalige dichteres Claude Bernières (pseudoniem voor Hélène Coulier, 1884-1960), Le Carillon-journalisten William Coolen (°1896-?)[6] en Firmin Cuypers (1902-1948)[7], bankdirecteur Georges Petit, conservatoriumdirecteur Jules-Toussaint de Sutter (1889-1959), Franstalig dichter en artistiek directeur van het Oostendse Kursaal Henri Vandeputte (1877-1952)[8], medewerker Le Carillon en directeur van Ostende Thermal Jean Scorff en liberaal gemeenteraadslid baron Raoul de Vrière (1865-1929). We mogen zeker ook Karel Van de Woestijne (1879-1929) niet vergeten die een vijftal jaar in Oostende woonde en zich in dat francofoon kringetje als een vis in het water voelde. Op banketten schoof verder nog meer schoon volk aan zoals Ensors nichtje Alex Taen Hee Tseu (°1893-?) en haar man Richard Daveluy, dokter-schilder Victor De Knop (1883-1979), dokter Jules Ghyoot (1876-1950), de kunstschilders Constant Permeke (1886-1952) en Leon Spilliaert (1881-1946), atheneumleraar Désiré Steyns, onderwijzer-dichter Auguste Van Houtte (1889-1936), architect Pierre Vandervoort (1891-1946), organist van het Kursaal en van de Oostendse hoofdkerk Léandre Vilain (1866-1945), … Kunstenaars en schrijvers die tijdelijk of in het seizoen in Oostende verbleven, sloten aan, zo de Brusselse letterkundigen Michel de Ghelderode (1898-1962)[9], Horace Van Offel (1876-1944) en Fernand Crommelynck (1886-1970). Ensor introduceerde een aantal bevriende kunstenaars, o.a. Henri Cassiers (1858-1944), Julien Deladoès (1886-1974)[10], Jean-Jacques Gaillard (1890-1976) en Marcel Stobbaerts (1899-1979). Dit flamboyant wereldje kon je aantreffen in de brasserie Fallstaf op het Wapenplein of in de Brasserie Flamande bij ‘Madame Moustache’ op de hoek van de Adolf Buylstraat en de Christinastraat. Tegen het einde van de jaren 1920 werd het clubje verder aangevuld met boekhandelaar Mathieu Corman (1901-1975), schilder Felix Labisse (1905-1982) en cineast Henri Storck (1907-1999) die alle drie mee aan de wieg stonden van de Club du cinéma.

Lees verder in: Biekorf, jg. 123 (2023), pp. 385-415

Alhoewel na de Eerste Wereldoorlog amper 10% van de Oostendse bevolking Frans sprak in het dagelijks leven, werd deze groep in die taal bediend door de stadsadministratie. De nieuwe taalwetgeving van 1921 en 1932 die voor het eerst gebaseerd was op het territorialiteitsprincipe en op de eentaligheid van de Vlaamse arrondissementen, was enkel van toepassing op het bestuur, het onderwijs ingericht of betoelaagd door de Staat, het gerecht en het leger. In de privésfeer, in handel en nijverheid, zelfs in het vrij onderwijs bleef het taalgebruik volledig vrij.

De liberale pers en politici bleven zich het hardst vastklampen aan het gebruik van het Frans in het openbaar leven en probeerden de privileges van de Oostendse Franstaligen te verankeren. De Katholieke Partij was verdeeld. In tegenstelling tot haar conservatieve vleugel die om electorale redenen bleef vasthouden aan de tweetaligheid, kozen de christendemocratische en de Vlaamsgezinde vleugels van de partij resoluut voor eentaligheid. De socialistische mandatarissen waren eerder koele minnaars van de nieuwe taalwetgeving. Het was vooral wegens hun gebrekkige kennis van het Frans dat ze zich schaarden achter het gebruik van het Nederlands in de gemeenteraad.

De liberalen die gedurende zo’n vijftig jaar de absolute meerderheid hadden behaald in het stadsbestuur, waren na de verkiezingen van 1921 verplicht om een coalitie te vormen, eerst met de conservatieve katholieken en later met de socialisten. 

Collège Notre-Dame werd na 1930 Onze-Lieve-Vrouwecollege

Behalve in de Albertschool was het gebruik van het Nederlands ondertussen veralgemeend in het lager onderwijs. In de middelbare meisjesschool van de Staat (Ecole Moyenne) kwam de Franstalige afdeling nooit echt van de grond en in het Koninklijk Atheneum werd de goed bevolkte Franstalige afdeling geleidelijk afgebouwd en definitief opgedoekt in 1942. In het niet betoelaagde Onze-Lieve-Vrouwecollege zou het tot 1930 duren vooraleer het Nederlands geleidelijk in alle vakken werd ingevoerd. De meisjespensionaten hielden nog langer vast aan het onderwijs in het Frans.

Het Franstalig sociaal en cultureel leven bleef tijdens heel het interbellum verder bloeien in de stad. Er waren zelfs een tweetal verenigingen die militant en fanatiek de Franse cultuur en de francofonie bleven promoten.

Verkiezingen 1938

De achteruitgang van het kusttoerisme in de late jaren 1930 zou leiden tot een heropflakkering van de taalproblematiek. Dat het aantal de toeristen in dalende lijn ging, werd toegeschreven aan de taalwetgeving en aan de acties van Flor Grammens. Vlaamsgezinde verenigingen bundelden zich in het Verbond voor Vlaamsche Aktie terwijl de Franstaligen zich verenigden in de Union pour le bilinguisme en ijverden voor een taalregime op maat voor de kust. Wegens de onrust en de betogingen rond de figuur van Grammens, zag de regering Spaak zich genoodzaakt in te grijpen in de taalproblematiek. In 1938 expliciteerde ze de taalwet van 1932 door het invoeren van het begrip ‘erkend nut’ voor tweetalige berichtgeving in de Vlaamse gemeenten en eigende zich in deze het appreciatierecht toe. In hetzelfde jaar stemde de liberaal-socialistische meerderheid van Oostende, met de steun van de conservatieve vleugel van de katholieken, voor de veralgemening van de tweetaligheid uit hoofde van het ‘erkend nut’ voor het toerisme. Voor de liberalen en de behoudsgezinde katholieken waren de belangen van het toerisme een alibi om de tweetaligheid in Oostende te bestendigen.

Naast de liberale en de conservatieve katholieke politici waren ook rabiate tegenstanders van de vernederlandsing te vinden binnen de Franstalige persmiddens, bij de advocatuur en in de Kamer en de Rechtbank van Koophandel.

Vanaf 1939 zou de oorlogsdreiging zorgen voor afkoeling in de taalproblematiek.

Lees de volledige bijdrage in Wetenschappelijke Tijdingen,
jg. 82, 2023/2, pp. 101-161

In 1929 was het merendeel van de Oostendenaars ervan overtuigd dat Leopold II recht had op een groot monument vanwege bewezen diensten aan de stad. Met middelen afkomstig uit zijn Congo-Vrijstaat had hij Oostende immers verfraaid en laten uitgroeien tot wat toen nog “de Koningin der Badsteden” heette. De bewoordingen in de lokale pers logen er niet om: “den grooten weldoener onzer stad“, “de groote figuur van Leopold II“, “un des plus grands monarques des temps modernes“, “le Génial Colonisateur, le Bâtisseur, qui a donné un merveilleux essor à son Pays et à la côte en particulier” …

Over het concept van het monument en de uitvoering ervan door de gebroeders Alfred (1889-1967) en Antoine Courtens (1899-1969), vonden we weinig kritiek. Alleen de voorstelling van de koning te paard werd hier en daar in vraag gesteld omdat de Oostendenaars hem voornamelijk gekend hadden als wandelaar langs de zeepromenade. Bovendien was zijn pose op het paard niet deze van een ruiter, maar van een jockey (‘à l’américaine’), schreef Pourquoi pas.

Toch bleef het standbeeld gedurende de hele zomer en het najaar 1929 de krantenkoppen halen. Hamvraag was nu of de gekozen locatie wel de beste was. Het stadsbestuur had immers op 14 juni 1929 geopteerd voor de Drie Gapers. Aan die beslissing was een hele procedure voorafgegaan. Schepencollege en gemeenteraad hadden voor het ontwerp en de keuze van de site een jury aangesteld van wie het voorstel gunstig advies had gekregen van de commissies Schone Kunsten en Openbare Werken, respectievelijk voorgezeten door de liberale schepen Georges Verhaeghe en de katholieke schepen Alphonse Elleboudt.

Een deel van de bevolking, opgepookt door de liberale krant Le Carillon, was het oneens met de Drie Gapers. Een achtenswaardige koning als Leopold II verdiende beter dan een verloren gat waar twee derden van het jaar geen ziel voorbijkwam, stond in de krant te lezen. Zwembad en Thermae Palace Hotel waren toen nog niet gebouwd zodat, althans volgens de krant, de enige passanten de Oostendenaars en de seizoengasten op weg naar de hippodroom zouden zijn.

Heel wat alternatieve locaties passeerden de revue:

• de geplande (maar nooit uitgevoerde) rotonde op de kruising van de nieuw aangelegde Koningin Astridlaan met de Koninginnelaan, door de jury niet weerhouden om esthetische redenen;
• het kunstmatige heuveltje (la butte) van het Leopoldpark, met uitzicht op de Leopold-II-laan en het Kursaal[1]. Deze locatie had het nadeel dat het bronzen monument onvoldoende zou contrasteren met de groene achtergrond en dat het zo’n dertien meter boven de begane grond zou komen te staan. Bovendien was toen al sprake om de Leopold-II-laan door te trekken door het park tot aan de Vindictivelaan, zodat vroeg of laat het standbeeld verplaatst zou moeten worden, wat extra-kosten voor de stad zou meebrengen;
• voor de ingang van het vroeger station Oostende-Stad op het Vandersweepplein (nu E. Feysplein);
• op het nog op te vullen tweede handelsdok (vandaag Mercatordok) dat daarna als square of als kruidentuin – naar Brussels model – zou worden aangelegd.
  

  Het heuveltje op het uiteinde van het Leopoldpark, alternatief voor de locatie aan de Drie Gapers.

Na een onderbreking van bijna vijf jaar tijdens de Eerste Wereldoorlog, verschenen in 1919 de lokale kranten weer: De Zeewacht en Duinengalm, beide van Vlaams-katholieke strekking[1], en Le Carillon en L’Echo d’Ostende, spreekbuis van de verfranste antiklerikale liberale bourgeoisie. Le Littoral, orgaan van de Franstalige katholieken, zou pas in 1929 terug verschijnen zodat we informatie uit die politieke strekking missen voor het eerste naoorlogse decennium. Over de houding van het stadsbestuur i.v.m. de taalproblematiek, vonden we veelvuldige informatie in de Bulletin Communal d’Ostende waarvan de naam als gevolg van de nieuwe taalwetgeving werd vernederlandst in Gemeenteblad der Stad Oostende[2].

Tijdens de Eerste Wereldoorlog was in Oostende een kleine activistische kern aan het werk die, met de steun van de Duitse bezetter, aan de kar duwde om een aantal Vlaamse eisen te realiseren, o.a. zelfbestuur voor Vlaanderen en vernederlandsing van de Gentse universiteit. De plaatselijke Kommandantur stond er op dat alle correspondentie met haar in het Duits of in het Vlaams gebeurde. Franstalige straatnamen, uithangborden en opschriften moesten uit het straatbeeld verdwijnen. Het activisme zou in Oostende geen succesnummer worden en de lokale voormannen, o.a. Eugeen Everaert (1880-1976) en Eugeen Van Oye (1840-1926), hadden zich bijzonder gehaat gemaakt bij de bevolking[3]. In 1920 volgden de processen tegen de activisten. De Franstalige bourgeoisie profiteerde ervan om de Vlaamse Beweging zoveel mogelijk schade toe te brengen door haar onder andere ongenuanceerd te bestempelen als “néo-activisme”. Na de oorlog zouden voornamelijk de Frontpartij – waarbinnen ex-activisten en “Fronters” elkaar hadden gevonden – en de Vlaamsgezinde vleugel van de Katholieke Partij trachten een aantal Vlaamse eisen opnieuw op de parlementaire agenda te plaatsen.

Voor de Franstalige minderheid in Vlaanderen stond veel op het spel. Allereerst de bevoorrechte plaats van de Franse taal, in haar ogen primordiaal voor de sociale promotie van de gewone Vlaming en voor het behoud van de eenheid van het land. Gebruik van het Nederlands in de administratie, het gerecht, het onderwijs en de opdeling van het leger in Vlaamse en Waalse regimenten – met andere woorden het zgn. Vlaams “minimumprogramma”[4] – kon alleen maar leiden tot het verder uiteengroeien van de twee landsgedeelten. Eigenlijk draaide alles rond het bestendigen van de voorrechten van de Franstalige minderheid in de Vlaamse provincies. De Oostendse liberale Le Carillon[5] deed niets liever dan citeren uit Franstalige kranten waarin door katholieke (!) mandatarissen de superioriteit van de Franse taal, de eenheid van het land en de vrijheid van het gezinshoofd i.v.m. de onderwijstaal werden verdedigd. Kop van Jut waren in die tijd vooral de katholieke minister Prosper Poullet (1868-1937)[6], volksvertegenwoordiger Frans Van Cauwelaert (1880-1961)[7] en natuurlijk de traditionele “veldwerkers” van het flamingantisme: “[…] les instituteurs (qui ne doivent pas sortir de leur classe pour gagner leur vie), quelques avocats (et non des meilleurs), quelques médecins de campagne et … quelque incompréhensible que cela puisse paraître, le jeune clergé”[8].

Op 16 november 1919 vonden de eerste naoorlogse en tevens de eerste wetgevende verkiezingen plaats volgens het stelsel “één man, één stem”. In de Kamer waren de liberalen en de katholieken de grote verliezers terwijl de socialisten bijna hun aantal vertegenwoordigers verdubbelden[9]. Op enkele uitzonderingen na (voornamelijk moeders en weduwen van gesneuvelden) mochten vrouwen niet deelnemen aan de wetgevende en provinciale verkiezingen. Vrouwen hadden alleen stemrecht bij gemeenteraadsverkiezingen waarvan de eerste naoorlogse plaats vonden 24 april 1921. Twee jaar na de wetgevende verkiezingen van 1919 werden de mannen opnieuw naar de stembus geroepen voor die van 20 november 1921.

Bij de wetgevende verkiezingen, zouden de taalkwestie en de vernederlandsing van de Gentse universiteit belangrijke thema’s worden. Le Carillon reageerde tegen het systeem van de kopstemmen dat volgens de krant de Vlaamsgezinde liberale kandidaten een steuntje in de rug gaf. De anti-Vlaamse liberale Brusselse federatie stond bijzonder sterk binnen de partij en in Vlaanderen kwamen de verkozenen meestal uit de verfranste burgerij. De Vlaamsgezinden van het Liberaal Vlaams Verbond en van het Willemsfonds, met op kop Julius Hoste van Het Laatste Nieuws, konden daar nauwelijks tegen op en werden uitgemaakt voor neo-activisten. Het liberaal congres van 16-18 oktober 1920, waaraan een zestal Oostendse liberalen[10] deelnamen en dat een heel woelig verloop kende, kreeg volop aandacht in de lokale pers. Op het vlak van het gebruik van de landstalen kwam het congres tot een compromis tussen de Franstalige en de Vlaamse vleugel. De invoering van de tweetaligheid in Wallonië werd verworpen. Vlaanderen daarentegen zou tweetalig blijven maar het congres erkende wel het recht van de Vlamingen om in het Nederlands onderwezen, berecht en bestuurd te worden. Het congres was ook voorstander van het houden van een volksraadpleging over de toekomstige taalwetgeving in België en stelde dat in het Vlaamse landsgedeelte de meerderheid haar wil niet mocht opdringen aan de Franstalige minderheid[11].

Lees verder in Biekorf jaargang 121, juni 2021, pp. 187-210.

Selfmade man

Henri Smis werd op 16 januari 1858 in Gistel geboren als zoon van een keuterboertje. Toen hij tien jaar was, verliet hij de school om op de enige koe van het gezin te passen. Later ging hij aan het werk op boerderijen en volgde landbouwcursussen. Op zijn achttiende trok hij naar Frankrijk om er de taal te leren. Hij kwam terug naar Gistel voor de loting maar werd uitgeloot[1]. Daarna verhuisde hij naar Oostende waar hij in 1885 in het huwelijk trad met Helena Vanderbeele (1859-1890). Het koppel kreeg drie kinderen: Elisa (°1885), Aline (°1886) en Auguste (°1890)[2]. Vermoedelijk in 1887 werd Henri hoofd van de groendienst van de stad Oostende[3]. Drie jaar later, op 11 juni 1890[4], vier dagen na de geboorte van hun zoon Auguste, overleed Helena. In 1893 hertrouwde Henri met Silvie Valcke (°1861). Op de huwelijksakte staat nog “stads-hovenier” als beroep[5]. In 1895 wordt Henri niet meer vermeld bij de vijf stadshoveniers maar wel zijn broer Auguste die in 1896 ook ontslag nam[6]. We moeten er dus van uit gaan dat Henri ergens tussen 1893 en 1895 uit dienst ging als stadshovenier bij de stad Oostende.

Henri en Auguste waren daarna bedrijvig als zelfstandige bloemisten-hoveniers. Hun bloemenwinkels waren aanpalend op de A. Pieterslaan 83 (Auguste) en 85 (Henri)[7]. Die laatste had ook het bloemenstal van het Kursaal in concessie (die in 1898 overging naar zijn broer Auguste) en twee bijhuizen aan de Zeedijk 40bis en 62, dicht bij de Vlaanderenhelling. Publiciteit in de lokale pers voor hun winkels aan de A. Pieterslaan bevat de hint: “remarquez le numéro“, hetgeen enige concurrentie tussen de twee broers laat vermoeden[8].

In de kranten wordt Henri herhaaldelijk omschreven als “fleuriste du high life”. Hij leverde o.a. de bloemen voor de ontvangst van de Londense Lord Mayor in het Kursaal (1897), van de sjah van Perzië (1900) en voor de inhuldiging van het ruiterstandbeeld van Leopold I (1901). Hij was ook voorzitter van de Oostendse bloemistenkring La Flore en actief betrokken bij de bloemenfeesten en -corso’s waaraan hij en zijn dochters met een eigen wagen deelnamen[9].

In oktober 1897 namen Henri, Auguste – elke broer wel voor eigen rekening! – en nog twee andere aannemers deel aan een openbare aanbesteding voor de aanleg van een nieuw gedeelte van het Maria-Hendrikapark. Ondanks het bezwaarschrift van zijn broer Auguste en van nog een andere inschrijver, wees het stadsbestuur de opdracht toe aan Henri voor een totaal bedrag van 32 247 BEF. Henri plantte er 241 322 bomen en struiken en in het oude Bois de Boulogne nog eens 20 367. In april 1898 was de opdracht  af[10].

Pas na de eeuwwisseling ontpopte Henri Smis zich geleidelijk aan tot “allround” aannemer van openbare werken, haven- en waterwerken en als zaakvoerder van de firma Smis-Valcke[11] met vanaf ca 1909 zetel aan de H. Serruyslaan 76[12], vlak naast het Grand Hotel des Thermes[13]. De burelen van de firma bevonden zich in de Aartshertoginnestraat, in het verlengde van zijn woning. Hij begon zo goed als van nul, op weg om de grootste aannemer van Oostende te worden:

            “La modicité de ses ressources dont il disposait n’effraya point cet homme […]. Son activité […] suppléa au capital souvent absent. Cet entrepreneur […] fait tout, et vous ne sauriez imaginer une chose qu’il n’entreprenne […] et il fait bien tout ce qu’il fait”[14].

Uit wat we met de zoekterm “Smis” vonden in de lokale kranten van de GOD-collectie[15], concluderen we dat Henri Smis in de periode tussen 1900 en de vooravond van de Eerste Wereldoorlog, naast privé opdrachten, ook deelnam aan zo’n 74 openbare aanbestedingen waarvan 17 met positief gevolg voor zijn bedrijf. Het waren voornamelijk opdrachten in het kustgebied en het hinterland, maar ook een paar verder het binnenland in. Zijn voornaamste opdrachtgevers waren de Staat en het liberaal Oostends stadsbestuur. In een periode waar geen sprake was van digitale hulpmiddelen, moet hij zeker over een grote ploeg medewerkers hebben beschikt die zorgden voor plannen en lastenboeken.  Ex-burgemeester Liebaert[16] van Oostende overdreef niet toen hij later Smis betitelde als “le plus grand entrepreneur d’Ostende” van vóór de oorlog. Het bedrijf beschikte over 65 voertuigen, 600 karren, 62 stoommachines, eigen schepen en tuiboten. Maandelijks werd voor 80 000 BEF aan lonen uitbetaald en op datum van 1 juli 1914 werd het bedrijfskapitaal geschat op 1 500 000 BEF, wat voor die tijd enorme bedragen waren. Smis was niet alleen mee, maar voor op zijn tijd: als één van de eerste aannemers uit de streek maakte hij gebruik van gewapend beton volgens het Franse systeem Hennebique waarvan hij één van de drieëntwintig Belgische concessionarissen was[17].

Deze “homme d’affaires” behoorde tot de club van de twintig meest gefortuneerden van Oostende die zich kandidaat mochten stellen voor een zetel in de Senaat[18]. Eind 1903 vermeldden de krantenzijn verkiezing als bestuurslid van de plaatselijke Ligue Libérale. “Nous souhaitons de voir Henri Smis échevin des travaux publics”, schreef de pers[19] vijf jaar later, maar dat bleef een vrome wens. In september 1911 nam Smis  ontslag uit de Ligue op het moment dat de drie Oostendse liberale groeperingen overeenkwamen om een antiklerikaal kartel te vormen met de socialisten. Smis wilde met een afzonderlijke lijst opkomen maar dat is dode letter gebleven[20].

xxx

Hierna bespreken we chronologisch zijn voornaamste realisaties in Oostende[21].

Lees verder in DE PLATE, Jaargang 49, oktober 2020,
pp. 206-31 

Ombuiging Koningsstraat ter hoogte van de Koninklijke Villa (1903)

Koninklijke Baan (1903-1904)

Koninklijke Gaanderijen (1905-1906)

Opslagplaatsen en stapelhuis aan het Vlotdok (1906)

Oostelijke Vleugel Kursaal (1907)

Het Grand Hotel des Thermes (1907)

Nieuwe riolering in Oostende (1907-1911)

Bouw van het zuiveringsstation aan de Conterdam (1908-1909)

Stedelijke Betalende Jongensschool in de Ooststraat (Albertschool) (1910)

Baggerwerken aan de kust (1912-1917)

Droogdok en slipway (1913 en eerste oorlogsjaren)

H. Hartkerk en inrichting van de aangrenzende straten (1913-14)

Zo komen we aan de Eerste Wereldoorlog waarin Smis zich schuldig had gemaakt aan economische collaboratie waarvoor hij op 19 oktober 1918, twee dagen na de bevrijding van de stad, werd opgepakt door de Sûreté Militaire. Kort daarop werd hij vrijgelaten maar in februari 1919 opnieuw opgesloten. Bij de aanvang van zijn proces voor het Assisenhof in Brugge op 9 december 1920, had Smis dus meer dan twintig maanden voorhechtenis achter de rug. Dit megaproces waar zo’n tweehonderd getuigen à charge en à décharge de revue passeerden in een grotendeels met Oostendenaars bevolkte bomvolle rechtszaal, duurde tot 21 december 1920 en werd uiteindelijk het enige proces voor economische collaboratie in Oostende. De tijdens de oorlog moe getergde en uitgehongerde bevolking verwachtte dat het gerecht een voorbeeld zou stellen. En Henri, laat dit duidelijk zijn, had niet alleen maar vrienden in Oostende. Zijn succes in het zakenleven en de riante levensstijl die hij ook tijdens de oorlog had kunnen aanhouden, hadden bij velen afgunst gewekt. De hyperpatriottische en revanchistische sfeer waarin tijdens de eerste naoorlogse jaren processen werden gevoerd, speelde hem uiteraard ook parten. Smis werd veroordeeld tot vijf jaar opsluiting en moest een fortuin aan achterstallige bedrijfsbelastingen betalen. Hij verloor zijn politieke rechten alsook het recht op vergoeding voor opgelopen oorlogsschade aan zijn eigendommen. Hij werd al in mei 1921 onverwacht vrijgelaten wegens gezondheidsredenen. De Rechtbank van Koophandel van Oostende had ondertussen zijn bedrijf failliet verklaard op 4 januari 1921. Eerherstel werd hem geweigerd in mei 1934 en pas toegestaan in oktober 1937^[. Hij overleed in zijn buitenverblijf in Klemskerke op 24 november 1941.